Σήμερα μαύρος ουρανός - Παραλλαγή (Β') Αγ. Προδρόμου

Όπως έχουμε αναφέρει και σε παλαιότερες αναρτήσεις, το πρωί της Μ. Παρασκευής, τα αγόρια του χωριού γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι σε παρέες και έψελναν το "Σήμιρα μαύρους ουρανός", ένα μοιρολόι που εξιστορεί τα Πάθη του Χριστού. Οι στίχοι του έχουν διασωθεί από στόμα σε στόμα, κι από γενιά σε γενιά εδώ και αιώνες. Παραλλαγές του μπορεί να συναντήσει κανείς από τον Πόντο μέχρι την Μεγάλη Ελλάδα, κι από την Κύπρο μέχρι την Ανατολική Ρωμυλία.

Όσον αφορά την παραλλαγή που ψάλλονταν στον Άγιο Πρόδρομο, εκτός από τις προφορικές μαρτυρίες, υπάρχουν και ορισμένες γραπτές. Ο δάσκαλος της Αρναίας Μαυρουδής Παπαθανασίου, με καταγωγή από τον Άγιο Πρόδρομο, το 1968, στο τεύχος 15-16 των "Χρονικών της Χαλκιδικής", καταγράφει μία παραλλαγή του μοιρολογιού. Βλέπε παλαιότερη ανάρτηση εδώ. Παρόμοια παραλλαγή διασώζει και ο Χρήστος Ιωάν. Σαράφης σε χειρόγραφες σημειώσεις του, και στο διήγημα "Ροξ", το οποίο παρουσιάστηκε επίσης σε παλαιότερη ανάρτηση. Βλέπε εδώ.

Σήμερα θα θέλαμε να παρουσιάσουμε και μία δεύτερη παραλλαγή του μοιρολογιού, όπως μας την υπαγόρευσε η κ. Βαγγελιώ Βασ. Βατζόλα, το γένος Μακρή. Το εν λόγω μοιρολόι, της το υπαγόρευσε η μητέρα της πριν πολλά χρόνια και το κατέγραψε ευλαβικά. Το κείμενο περιέχει όπως είναι φυσικό, αρκετά λόγια στοιχεία, προερχόμενα από την εκκλησιαστική μας παράδοση, μπολιασμένα όμως με στοιχεία της τοπικής παράδοσης. Προς το τέλος υπάρχει εντεταγμένο κι ένα κομμάτι από το άσμα "Σημαίνι η Θιος" ή "Της Αγιας Σοφιάς", κάτι το οποίο αποτελούσε σύνηθες φαινόμενο παλαιότερα.

Μετά από κάποιες μικροδιορθώσεις, σας το παρουσιάζουμε προς δόξαν Θεού. Καλή Ανάσταση σε όλους!

Το πρωτότυπο

Η μεταγραφή του κειμένου

Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα

σήμερα όλοι θλίβουνται και τα βουνά λυπούνται.

Σήμερα έβαλαν βουλή οι άνομοι Εβραίοι

οι άνομοι και τα σκυλιά και τρισκαταραμένοι

για να σταυρώσουν το Χριστό, των πάντων βασιλέα.

Κι ο Κύριος εθέλησε να λάβει περιβόλι

να λάβει δείπνο μυστικόν για να τον λάβουν όλοι.

Η Μάρθα κι η Μαγδαληνή, και του Λαζάρου η μάνα

και του Ιακώβου η αδερφή, οι τέσσερις αντάμα.

Παίρνουνε το στρατί-στρατί, στρατί το μονοπάτι

το μονοπάτι του έβγαλε εις των ληστών την πόρτα,

κι η πόρτα από τον φόβο της, ανοίγει μοναχή της.

Χαλκιά χαλκιά φκιάσι καρφιά, φκιάσι τρία πειρόνια

κι εκείνος ο παράνομος βαρεί και φκιάνει πέντε.

Συ Φαραέ που τα φκιασες πρέπει να μας διδάξεις:

-Τα δυο βάλτι στα πόδια Του που θάλασσες περνούσε

και τ’ άλλα δυο στα χέρια Του που κόσμον ευλογούσε.

Το πέμπτο το φαρμακερό βάλτε το στην καρδιά Του

να τρέξει αίμα και νερό να λιγωθεί η καρδιά Του.

Η Παναγιά σαν τ’ άκουσε έπεσι κι ελιγώθη

σταμνί νερό της ρίξανε και τριαˬκανάτια μόσχο

και τρία μοσχολίβανο για να της έρθει ο νους της.

Και σαν της ήρθε ο λογισμός, και σαν της ήρθε ο νους της

ζητεί μαχαίρι να σφαγεί, ζητεί γκρεμό να πέσει,

ζητεί κι αργυροψάλιδο να κόψει τα μαλλιά της.

  

Εσύ κερά και αν σφαγείς, σφάγονταιˬόλες οι μάνες

βάλε κρασί μες στο γυαλί και αφράτο παξιμάδι

και σα σε μπει παρηγοριά, παρηγοριούνται οι μάνες.

Η Παναγιά η Δέσποινα, καθόταν μοναχή της

τις προσευχές της έκανε για τον μονογενή της.

Τηρά ζερβά, τηρά δεξιά, βλέπει τον Άη-Γιάννη:

-Βρε Άγιε Γιάννη Πρόδρομε, [μην είδες τον υγιό μου],

μην είδες τον υγιόκα μου και τον διδάκαλό σου.

-Τον βλέπεις κείνον τον γυμνό, τον παραπονεμένο

όπου φορεί πουκάμισο στο αίμα βουτηγμένο

όπου φορεί στην κεφαλή αγκάθινο στεφάνι.

-Δε μου μιλάς παιδάκι μου, δε μου μιλάς παιδί μου.

-Τι να σου πω μανούλα μου, διάφορο(;) δεν έχω

κοντά το Μέγα Σάββατο, κοντά το μεσονύχτι

όταν λαλίσει ο πετεινός.

Σημαίνει ο Θιος, σημαίνει η γη, σημαίνουν τα ουράνια

σημαίνει κι η Αγια-Σοφιά το μέγα μοναστήρι.

Με τετρακόσια σήμαντρα, κι εξήντα δυο καμπάνες

κάθε καμπάνα και παπάς, κάθε παπάς και διάκος,

όποιος το λέει άγιαζι,

κι όποιος το ματαφκρίζεται παράδεισον θα λάβει

παράδεισο και λίβανον από τον Άγιο Τάφο.

Σήμιρα μαύρος ουρανός (Θρήνος Μ. Παρασκευής)

Το πρωί της Μ. Παρασκευής στον Άγιο Πρόδρομο λάμβανε χώρα και το εξής έθιμο. Τα αγόρια του χωριού γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι σε παρέες και έψελναν το "Σήμιρα μαύρους ουρανός". Πρόκειται ουσιαστικά για ένα μοιρολόι που εξιστορεί τα Πάθη του Χριστού. Οι στίχοι έχουν ως εξής:

Σημίρα μαύρους ουρανός, σημίρα μαύρη μέρα,

σημίρα όλοι θλίβονται κι τα βουνά λυπούνται.

Σημίρα έβγαλαν βουλή οι άνομοι Οβραίοι,

οι άνομοι και τα σκυλιά κι οι τρισκαταραμένοι.

Για να σταυρώσουν το Χριστό, των πάντων βασιλέα,

ο Κύριος εθέλησε να λάβει περιβόλι,

να λάβει δείπνο μυστικό για να τον λάβουν όλοι.

Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της,

την προσευχή της έκανε για τον μονογενή της.

Σώνουν κυρά μ' οι προσευχές, σώνουν και οι μετάνοιες,

και τον Υιό σου πιάσανε και στο χαλκιά τον πάνε,

και στου Πιλάτου την αυλή εκεί τον τυραννάνε.

Χαλκιά χαλκιά φκιάσε καρφιά, φκιάσε τρία πειρόνια,

κι εκείνος ο παράνομος πάει και φκιάνει πέντε.

Εσύ Φαρέχ που τα ‘φκιαξες πρέπει να μας διδάξεις,

τα δυο βάλτε στα χέρια Του και τ' άλλα δυο στα πόδια.

Το τρίτο το φαρμακερό βάλτε το στη καρδιά Του

να τρέξει αίμα και νερό να λιγωθεί η καρδιά Του.

Η Παναγιά σαν τ' άκουσε έπεσε κι ελιγώθη,

σταμνί νερό της ρίξανε, τρία κανάτια μόσχο,

και τρία μυροδόσταμνα για να της έρθει ο νους της.

Μα σαν της ήρθ' ο λογισμός, μα σαν της ήρθ' ο νους της

ζητεί μαχαίρι να σφαγεί, ζητεί γκρεμό να πέσει,

ζητεί κι αργυροψάλιδο να κόψει τα μαλλιά της.

Αναμνήσεις από το πανηγύρι του Αγ. Προδρόμου εν έτει 1932

Εφημερίδα: Παγχαλκιδική

Τεύχος: 70

Ημερομηνία: 11 Σεπτεμβρίου 1932

ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΤΗ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ

Μέρες τώρα το χωργιό μας βρίσκονταν σε κάποια εξαιρετική κίνηση.

Το ποταμάκι που περνάει δίπλα πτο χωριό μας και που δίνει ξεχωριστή χάρη με τις φυσικές του ωμορφιές στο χωριό, ήταν γεμάτο από μεστωμένες γυναίκες και λιγερές κοπέλες, που ξυπόλητες και με τα μανίκια μαζωμένα τρίβαν και κοπανίζαν ρούχα διαφόρων ειδών και ποιοτήτων. Γυρνώντας κανείς στους δρόμους του χωριού, έβλεπε άλλες γυναίκες κουκουλωμένες με ό,τι παληότερο και πχιο κατεστραμμένο φόρεμα έχουν ν' ασπρίζουν μ' ασβέστι τα σπίτια και να καθαρίζουν τις αυλές τους. Οι μπακάληδες σε διαρκή κίνηση και στενοχώρια για να πλουτίσουν με περισσότερα είδη τα μαγαζιά τους, να 'χουν καλές δουλιές.

Οι καφετζήδες κι αυτοί σ' ανησυχία για ν' αποχτήσουν καρέκλες περισσότερες, τραπέζια, λουξ και διάφορα ποτά και γλυκά.

Τ' αυτοκίνητα του χωριού μας καθώς και τα διαβατάρικα, όλο κι άφιναν κοσμάκη στο χωργιό. Στη κίνηση αυτή πρέπει να προστεθή και ο τακτικός συναγερμός των μελών του νεοσυσταθέντος Συλλόγου "Προοδευτική Νεολαία¹" για τη καλύτερη εμφάνιση του χωργιού μας, εκτελώντας έτσι, έναν απ' τους πρώτους και κυριώτερους σκοπούς του.

Όλα αυτά γιατί; Γιατί όλη αυτή η κίνηση κι ανησυχία; Γιατί, απλούστατα πλησιάζει το πανηγύρι μας. Γιατί το ονομαστό εκκλησιαδάκι μας ο "Άγιος Πρόδρομος", που σφηνωμένο, όπως είναι, στα πόδια ενός λοφίσκου και στο βάθος ενός καταπράσινου λειβαδιού, που το δροσίζουν με τον πυκνό ίσκιο τους, πανύψηλα καραγάτσια και που μα... [δυσανάγνωστο κείμενο] και πονετικό άγιός του σκορπά στους πιστούς, ξεχύνει απ' τα σωθικά του άφθονο, κρύο και γάργαρο νερό, γιορτάζει. Έχει το πανηγύρι του.

Κι αλήθεια! Κυριακή, 28 Αυγούστου! Παραμονή του μεγάλου πανηγυριού του χωριού μας, του Αγίου Προδρόμου. Κόσμος πολύς, κόσμος απ' όλες τις μεριές της Χαλκιδικής κι απ' τη Θεσσαλονίκη, φτάνει μ' όλα τα μέσα, στο χωργιό μας.

Ο δημόσιος δρόμος, που περνάει δίπλα απ' το χωργιό μας, είναι γεμάτος από κόσμο που έρχεται. Αυτοκίνητα, μοτοσυκλέτες, ποδήλατα, κάρρα, αμάξια, άλογα, μουλάρια. Οι οικογενειάρχες, σε στενοχώρια, με τη φροντίδα να ευχαριστήσουν τους φίλους των. Πραματευτάδες, παπουτσήδες, φωτογράφοι, λοταρατζήδες, έχουν γεμίσει την αγορά μας. Ντουζίνες πολλές από "λαλούμενα" ξεκουφαίνουν με τους διαπεραστικούς, ξερούς και μονότονους ήχους των, το κοσμάκη που έχει κατακλύσει τα ολοφώτιστα καφενεία μας. Χοροί, τραγούδια και φωνές γεμίζουν την αστροφώτιστη νύχτα. Επί τέλους, ξημέρωσε η μέρα του πανηγυριού. Ένας ήλιος λαμπρός, που πρόβαλε μεγαλόπρεπος και χρυσοστολισμένος απ' ταις κορφές του Γερο-Χολομώντα, έδωσε το σύνθημα της γιορτής. Κόσμος πολύς και αδιάκοπα, γεμίζει το χωργιό μας.

Κατά τις 10 π.μ. όλη αυτή η κοσμοπλημμύρα, ξεχύνεται προς το εξωκκλήσι. Όλα τ' αυτοκίνητα του χωργιού και πολλά ξένα, κουβαλούν τον κοσμάκη μέχρι του εξωκκλησιού, μετά του οποίου η συγκοινωνία εξασφαλίστηκε, χάρις στους κόπους των παιδιών του νεαρού Συλλόγου "Προοδευτική Νεολαία". Η ελπίδα του ψαρέματος ψηφοφόρων, κουβάλησε στη πανήγυρη και όλους τους υποψηφίους βουλευτάς της Χαλκιδικής.

Το χωργιό έχει ολότελα αδειάσει, ερημνιά παντού. Με το τελευταίο δρομολόγιο ενός Βασιλικιώτικου λεωφορείου βρέθηκα στη πανήγυρη που δεν απέχει απ' το χωργιό, παρά μονάχα 2 ½ χιλιόμετρα και προς την ανατολική του πλευρά. Κόσμος πολύς εκεί· περισσότερος από κάθε άλλη χρονιά, πάνω από τρεις χιλιάδες. Εκτός των υποψηφίων βουλευτών διακρίναμε τους κ.κ. Επιθεωρητήν των Δημοτικών Σχολείων και Οικονομικόν Έφορον Χαλκιδικής μετά των οικογενειών των. Διακρίναμε ακόμη τον διευθυντήν της αγαπητής μας "Παγχαλκιδικής" κ. Αθανάσιον Καραγκάνην, υποψήφιον του Αγροτικού και Εργατικού Κόμματος, τον συμπατριώτη μας και ονομαστό δικηγόρο της Θεσσαλονίκης κ. Αθ. Βατζέρην² μετά της κυρίας του και πολλούς άλλους. Ύστερα απ' τη λειτουργία άρχισε η διασκέδαση.

Στο μοναδικό καφενείο της πανήγυρης, είν' αλήθεια πως εύρισκε κανείς ό,τι κι αν ζητούσε και θα ικανοποιούνταν απολύτως απ' τη περιποίηση αν ο κ. ....... φρόντιζε να ρίξη λίγους τενεκέδες νερό, που δίπλα στα πόδια του κυλούσε, για να λείψη η σκόνη, που οι διάφοροι χορευταράδες, με τους ζωηρούς τους χορούς, σκορπούσαν στη μαγευτική κατά τα άλλα τοποθεσία.

Ένα σύντομο και ζωηρό χτύπημα της καμπάνας του εξωκκλησιού, κατά τη δεύτερη απογευματινή ώρα, ειδοποίησε το κόσμο που έπρεπε να σταματήση τη διασκέδασή του, για να γευτή τη μπόλικη φασολάδα, που ετοίμασαν, παράμερα λιγάκι και σε πολλά καζάνια, οι επίτροποι της εκκλησίας. Και πράγματι ύστερα από ολίγο, όλος εκείνος ο κόσμος, ήταν απασχολημένος με το φαγοπότι. Από τις ζωηρές κινήσεις των κουταλιών, ένοιωθε κανείς που από κανένα δεν έλειπε ... [δυσανάγνωστο κείμενο] ασφαλώς συνετέλεσε, η δροσιά, το κρύο νερό και η ωμορφιά της τοποθεσίας, που όσοι την αισθάνθηκαν σε καλύτερες περιστάσεις κι όχι στη κοσμοπλυμμηρισμένη πανήγυρή της, θα τους μένει αξέχαστη στο μυαλό τους. Το φαγοπότι, το διαδέχτηκε και πάλι ο χορός.

Το εξαιρετικό που παρατηρήθηκε φέτος στην πανήγυρη, ήταν η απόλυτη καθαριότητα της τοποθεσίας και της εκκλησίας, το άσπρισμα των κορμιών των δέντρων μ' ασβέστι, το ίσιαγμα του δρόμου για τη καλύτερη συγκοινωνία με αυτοκίνητα, χάρις στους κόπους και στις φροντίδες των προοδευτικών νέων του χωργιού μας.

Ακόμα, η ευχαρίστηση του "ψαρέματος", που οι χαριτωμένες δεσποινίδες και μέλη του Συλλόγου "Π.Ν.Α.Χ." Μαρία Μοσχοπούλου, Φανούλα Χρυσοχοΐδου, Σμαρούλα Εξηνταβελώνη, Θεοδώρα Κοσμά και ο κ. Αργύριος Οικονόμου με τα λαχεία τους, για ενίσχυση του ταμείου του Συλλόγου τους, πρόσφερναν στον κοσμάκη, ήταν η καινοτυπία της πανήγυρης. Στις 4 το απόγευμα, όλος ο κόσμος τραβήχτηκε στο χωργιό, στη πλατεία του οποίου αν και γεμάτη, από οδοστρωτήρες και βαρέλια με πισσάσφαλτο³, συνεχίστηκε το γλέντι, μέχρι πρωίας.

Τη δεύτερη μέρα⁴ και ύστερα απ' τη βροχή, που συνετέλεσε πολύ στο ξεκούρασμα αφ' ενός των γλεντζέδων και στην απαλλαγή αφ' ετέρου απ' τη σκόνη, συνεχίστηκε το γλέντι και πάλι μέχρι πρωίας, απολαυστικώτερο όμως τώρα, γιατί ο κόσμος είχε λιγοστέψει κάπως και γιατί το λόγο είχαν ονομαστοί γλεντζέδες του χωργιού μας, που τους ενεθουσίασαν με τα βιολιά τους ο Βασίλης Κοντοαργύρης και Θανάσης Χρυσοστόμου. Στον καλό μας Σταθμάρχη κ. Αντωνάκο και στα όργανά του, θεωρούμε υποχρέωσή μας, να προσφέρωμε τα θερμά μας συγχαρητήρια, για την επιτυχία εξαιρετικής τάξης και απολύτου ησυχίας κατά την πανήγυρη.

Θα 'ταν άδικο ν' αφίναμε απαρατήρητη τη δράση και το ζήλο, για τη καλύτερη επιτυχία της πανήγυρης, των κ.κ. Εκκλησιαστικών επιτρόπων μας και ιδιαιτέρως των κ.κ. Αθ. Χρ. Χρυσάφη και Ευάγ. Βατζόλα.

ΑΓΙΟΠΡΟΔΡΟΜΙΤΗΣ

Σχόλια

1. Στο συγκεκριμένο σημείο μαθαίνουμε για το όνομα ενός ακόμη συλλόγου του χωριού - εκτός από τον σύλλογο "Η Δορκάς" που διαβάσαμε σε προηγούμενη ανάρτηση - της Προοδευτικής Νεολαίας Αγίου Προδρόμου, ο οποίος πιθανόν είχε και πολιτικό χρώμα, όπως μπορεί κανείς να διακρίνει σε όλο το δημοσίευμα.

2. Ο Αθανάσιος Κ. Βατσέρης γεννήθηκε στον Άγιο Πρόδρομο το 1884. Δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες για την εκπαίδευσή του. Το 1909-1911 διδάσκει στο Δημοτικό σχολείο της Νικήτης, ενώ το 1911-1912 στον Άγιο Πρόδρομο. Αργότερα θα ασχοληθεί με την δικηγορία και θα μετακομίσει στην Θεσσαλονίκη. Το 1923 ανεδείχθη μέλος του Μακεδονικού Αγροτικού Πολιτικού Συλλόγου Θεσ/νίκης. Το 1924 εμφανίζεται ως Νομαρχεύων του Ν. Θεσσαλονίκης. Το 1925 συμμετέχει στο Συμβούλιο της Λέσχης Δημοσίων Υπαλλήλων Θεσσαλονίκης, ενώ από το 1927 έως τουλάχιστον το 1930 υπήρξε μέλος του Παγχαλκιδικού Συλλόγου. Το 1930 εμφανίζεται ως Γενικός Γραμματέας του Δημοτικού συμβουλείου του Δήμου Θεσ/νίκης. Αργότερα, το 1932 θα διοριστεί Νομάρχης του Ν. Σερρών.

Κάπου εδώ τελειώνουν και οι πληροφορίες οι οποίες έχω συλλέξει για τον άξιο αυτόν Αγιοπροδρομίτη. Εάν κάποιος γνωρίζει και επιπλέον στοιχεία ή διορθώσεις, θα ήταν πιστεύω πολύ χρήσιμο να έρθουν στο φως.

3. Εκείνο το διάστημα φτιάχνονταν ο δρόμος που συνέδεε την Θεσσαλονίκη με τον Πολύγυρο, εξού και τα υλικά ασφαλτόστρωσης στην πλατεία του χωριού.

4. Όπως γνωρίζουν οι παλαιότεροι, το πανηγύρι του Αγίου Προδρόμου κρατούσε 3 μέρες!

Περιγραφή πανηγύρεως Αγ. Γεωργίου εν έτει 1906 στα Ρεσετνίκια (Επιστολή παπα-Αστερίου Γραμμένου)

Πριν από λίγες εβδομάδες, δημοσιεύσαμε μία επιστολή του παπα-Αστερίου Γραμμένου προς τον κ. Δημήτριο Κοντορέπα, με την οποία ενημέρωνε τον φίλο του για την πορεία των εργασιών προς ανέγερση της "αποτεφρωθείσης Σχολής" Ρεσιτνικίων. Τον παρακαλούσε επίσης να βοηθήσει στην διεξαγωγή εράνου για τον ίδιο σκοπό στην Θεσσαλονίκη.

Επανερχόμαστε λοιπόν με μία ακόμη επιστολή του παπα-Αστερίου προς τον κ. Κοντορέπα. Η επιστολή στάλθηκε στις 25 Απριλίου 1906. Σε αυτήν περιγράφει πολύ γλαφυρά την πανήγυρη του Αγ. Γεωργίου στα Ρεσιτνίκια (Άγ. Πρόδρομο). Δεν χρειάζεται να αναφέρουμε κάτι περισσότερο, καθώς ο ίδιος φροντίζει να αναφέρει λεπτομερώς όλα τα τεκταινόμενα.

Ευχαριστώ πολύ τον κ. Χρήστο Καββαδά, τόσο για την διάθεση του εγγράφου, όσο και για τα πολύ εύστοχα σχόλια που παραθέτει στη συνέχεια.

Καλή ανάγνωση!

---------------------------------------------------------------------------------

Εν Ρεσιτνικίοις τη 25η Απριλίου 1906

                 Φίλτατε κύριε Δημήτριε και λίαν μοι αγαπητέ     Εις Θεσσαλονίκην.

            Δια ταύτης μοι πληροφορώ υμίν ότι υγιαίνω χάριτι θεία, επίσης ευχόμενος και υμάς. Την παρελθούσαν Κυριακήν 23ην ενεστώτος μηνός, ετελέσθη λειτουργία πανηγυρική επί τη μνήμη του ενδόξου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου, εις το παραπλεύρως προς ανατολάς της χώρας μας πέντε 5 λεπτών απόστασιν ευρισκόμενον παρεκκλήσιον εις δημόσιον δρόμον.

Ετελέσθη η Πανήγυρις πομποδεστάτη, εις την θείαν λειτουργίαν εμνημόνευσα εν προσκομιδή τα ονόματα των φίλων μας, άτινα μοι αποστείλατε, τα οποία και αύριον μεταβαίνων εις το παρεκκλήσιον του Τιμίου ενδόξου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου θα μνημονεύσω, χάριν των αγαπητών μου φίλων.

Νυν δε άρχομαι να εκθέσω την παράστασιν της Πανηγύρεως: μετά την θείαν λειτουργίαν εκαθίσαμεν εις το γαλακτοπωλείον, επίομεν το γάλα, μετά ταύτα μας προσεφέρθη το τσίπουρον παρά των επιτρόπων της Πανηγύρεως προεδρεύοντος του εξαδέλφου μου Δήμου. Εις τα τρυφερά χόρτα υπήρχον συμφωνίαι χορών τετραχόρδων και λοιπών οργάνων διπλασίως και τριπλασίως πυροβολισμοί αναρίθμητοι.

Ερχόμεθα το γεύμα εις την τράπεζαν, τα τρυφερά αρνάκια τρώγοντες και λοιπά, μετά διαφόρων συγγενών και φίλων χαίροντες ευφραινόμενοι, έχων εις ανάμνησίν μου τους καλούς μου φίλους και λέγων εις τους συνδαιτημόνας, πού είναι ο κύριος Κοντορέπας μετά των φίλων σήμερον, πού ευρίσκεται, άραγε ευρίσκεται εις τοιαύτην λαμπράν εξοχήν εις τα πράσινα χόρτα και ωραία άνθη, όπως ημείς σήμερον; Ευαρεστούμην να σας προσφέρω έν τραπέζιον εις τοιαύτην εξοχήν μεθ’ όλων των φίλων μας. Έχω ολίγα αρνία εις την ποίμνην, όλα θα τα εθυσίαζον χάριν των φίλων μου, αλλ’ αναθεματίζω αυτήν την ανώμαλον περίστασιν δεν δύναται κανείς να βαδίση ελευθέρως.

Διατελώ μεθ’ υπολήψεως και αγάπης πολλής ο υμέτερος παπαΑστέριος Γ. Γραμμένου διάπυρος ευχέτης.

Προσφέρατε δε τους εγκαρδίους μου χαιρετισμούς τοις υμετέροις φίλοις και πάσι τοις οικείοις, τω δε κυρίω Γεωργίω Διβόλη ιδιαιτέρως επί τη επετείω εορτή αυτού ευχομενος εορτάζειν εις έτη πλείστα. Ο ίδιος

---------------------------------------------------------------------------------

Σημείωση: Την 23ην Απριλίου 2014 φρόντισα να αντιγράψω την δεύτερη επιστολή του παπαΑστερίου προς τον φίλον του, τον Δημητράκη Κοντορέπα, γραμμένη την ίδια ημερομηνία 108 χρόνια ενωρίτερα. Ο ιερεύς αναθεματίζει, στο τέλος της επιστολής, «την ανώμαλον περίστασιν [κατά την οποίαν] δεν δύναται κανείς να βαδίσει ελευθέρως», αλλά, προηγουμένως, έχει περιγράψει την ευφρόσυνο πανήγυρη την οποία εόρτασε η κοινότητα, ανήμερα του αγίου Γεωργίου. Πρώτα ετελέσθη η θεία λειτουργία εις το παρεκκλήσιο του αγίου Γεωργίου. Μετά οι συμμετέχοντες πίνουν γάλα και εν συνεχεία εισέρχονται κανονικώς στην εορτή: αρχίζουν να καταναλώνουν τσίπουρο, ενώ τα όργανα παίζουν και οι πανηγυριώτες στήνουν χορό. «Αναρίθμητοι πυροβολισμοί» κροτούν την χαρά των συνδαιτυμόνων και σημαίνουν με εκκωφαντικό τρόπο την πίστη και το γένος των Ρεσετνικιωτών. Σειρά έχει το γεύμα με τα τρυφερά αρνάκια «και λοιπά» εδέσματα και η ομήγυρις των συγγενών και φίλων πανηγυρίζει με λαμπρό τρόπο: «χαίροντες ευφραινόμενοι» συνοψίζει ο παπαΑστέριος κατά τον τρόπον της εκκλησίας, χωρίς να παραλείψει την αναφορά στους φίλους του της Θεσσαλονίκης, στον παραλήπτη της επιστολής, στον συμπεριλαμβανόμενο σε αυτήν και εορτάζοντα Γεώργιο Διβόλη και οπωσδήποτε στους Νικόλαο και Αθανάσιο Μάνο. Αναρωτιέται πού άραγε είναι και πώς περνούν μία τέτοια ημέρα οι Θεσσαλονικείς φίλοι του και επιλέγει, ότι με χαρά θα τους δεχόντανε σε ένα παρόμοιο γεύμα, στο οποίο θα θυσίαζε τα «ολίγα αρνία» - όλα όσα έχει στην ποίμνη του.

Είναι βέβαιο ότι μία τέτοια εορτή, κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνος, είχε ιδιαίτερη αξία και η σημασία της για την κοινότητα έπαιρνε τις διαστάσεις ενός γεγονότος θρησκευτικού και ταυτόχρονα εθνικού.

Ο άγιος Γεώργιος, στρατιωτικός άγιος, είναι ελευθερωτής και υπερασπιστής και η εορτή του, την άνοιξη, είναι από της λαμπρότερες της ορθοδοξίας. Αυτήν εόρτασαν στα Ρεσετνίκια και ο παπαΑστέριος φρόντισε με την επιστολή του 1906 να την διασώσει, πρωτίστως, για τους απογόνους εκείνων των εορταστών.

Τέλος, μία παρατήρηση για την λέξη «πομποδεστάτη» την οποία χρησιμοποίησε ο ιερεύς στην φράση «ετελέσθη η πανήγυρις πομποδεστάτη», προκειμένου να ορίσει την πανήγυρη. Είναι προφανές ότι δεν είναι ο υπερθετικός βαθμός της λέξεως «πομπώδης», αλλά δίνει το μέγεθος της πομπής των ανθρώπων, η οποία σχηματίστηκε από το πλήθος όλων όσων συμμετείχαν – επομένως ο παπαΑστέριος την χρησιμοποεί με την έννοια της πολύ μεγάλης πομπής των πανηγυριωτών.

Ο Κλήδονας

Εφημερίδα: Μακεδονία
Φύλλο: 15414
Ημερομηνία: 22 Ιουνίου 1958

Ο Κλήδονας - Πανάρχαιον έθιμον

Λείψανον της λατρείας του ηλίου

Ο ΟΜΗΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΑΦΕΡΕΙ. - ΚΑΙ Ο ΑΙΣΧΥΛΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ "ΠΡΟΜΗΘΕΑ ΔΕΣΜΩΤΗ". - ΚΛΗΔΟΝΙΣΜΟΣ ΕΛΕΓΕΤΟ Ο ΔΙΔΟΜΕΝΟΣ ΧΡΗΣΜΟΣ. - ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΜΥΡΝΗΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΡΩΜΗΝ ΥΠΗΡΧΕ ΤΟ ΕΘΙΜΟΝ. - ΠΩΣ ΠΡΟΗΛΘΕ ΤΟ ΠΗΔΗΜΑ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ.

Ο κλήδονας είναι πανάρχαιο έθιμο. Το γνωρίζομε από τον Όμηρο και τη Ρώμη ως ένα μέσο μαντικής χαριτωμένο. Στους αρχαίους πραγματικά μάντευαν από τις τυχαίες φωνές, τους τυχαίους λόγους ωρισμένες περιστάσεις. Αυτές οι φωνές είχαν θέση χρησμών. Υπήρχαν μάλιστα, όπως στη γενική μαντική, και μάντεις που λέγονταν κληδονιστές ή κληδονιστικοί, επιτήδειοι να εξηγούν τις μαντείες "από κληδόνων" - φωνών δηλαδή - όπως υπήρχαν και εκείνοι που εξηγούσαν τους οιωνούς, τα ονείρατα κλπ.

Κληδονισμός και σήμερα κλήδονας λέγονταν ο χρησμός που δίδονταν μ' αυτού του είδους την μαντική. Στον καιρό του Ομήρου πολύ τον μεταχειρίζονταν τον κλήδονα. Τον αναφέρει δυο φορές. Οι ποιητές επίσης τον μεταχειρίζονταν. Ο Αισχύλος στον "Προμηθέα Δεσμώτη", αναφέρει τον κλήδονα με όσα λέγει στο χορό των ωκεανίδων νυμφών:

Τρόπους δε μαντικής εστοίχισα

κάκρινα πρώτος εξ ονειράτων α χρη

ύπαρ γενέσθαι κληδόνας δε δυσηκρίτους

εγνώρισ' αυτοίς...

Θα ημπορούσε κανείς πολλά να δώση δείγματα από τ' ανέκδοτα των αρχαίων κληδονίσματα, αλλ' αυτά είναι αρκετά.

Την μαντική λοιπόν αυτή "την από κληδόνων" σε πλείστες πολιτείες ελληνικές, χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι. Στη Σμύρνη, στη Ρώμη υπήρχε το έθιμον αυτό και τ' αναφέρουν οι συγγραφείς. Υπήρχε και την βυζαντινή περίοδο, αλλά ο Χρυσόστομος κατακρίνει τους κληδονισμούς, τους οιωνισμούς, τις μαντείες, τις επωδές, τις γητειές και τα παρόμοια απορρίπτοντάς τα ως δεισιδαιμονίες.

Ο σημερινός κλήδονας είναι πανελλήνιο έθιμο. Στη Θράκη, Μακεδονία, Θεσσαλία, Στερεά, Νησιά, Κρήτη και Πελοπόννησο παντού τελείται το έθιμο με φωτιές και πηδήματα. Τόσον ωραίο είναι το έθιμο ώστε έχουμε και περιηγητικά κείμενα του 18ου αιώνος, που περιγράφουν το ποιητικό τούτο έθιμο με ευλάβεια, περισώζοντας και ανάλογα δίστιχα. Στο Voyage Litteraire en Grece 1775 έχουμε ένα τέτοιο κείμενο. Σαν να 'ναι γραμμένο σήμερα "Την παραμονή της ωρισμένης ημέρας, για τον κλήδονα, δυο κόρες μαζεύουν από την ομήγυρη που πρόκειται να συμμετάσχη, από ένα μικρό αντικείμενο... κλπ". Νομίζεις διαβάζοντάς το πως βρίσκεσαι σε σημερινή τελετή του εθίμου. Ο Γάλλος περιηγητής μαγευμένος εκθειάζει το έθιμο ως πολύ ποιητικό και χαριτωμένο.

Η γιορτή αυτή συμπίπτοντας με το θερινό ηλιοστάσιο φαίνεται πως κι αυτή είναι λείψανο της παλαιοτάτης λατρείας του ηλίου, γιατί σε πολλά μέρη τη λένε "Τ' Αγιαννιού του λιοτροπιού". Σ' όλη την Ελλάδα, στο πανελλήνιο, συνηθίζουν να ανάβουν πολυπληθείς πυράς, που πηδούν πάνω τους παιδιά, νέοι, νέες, γέροντες, είτε χορεύουν ψάλλοντας διάφορα τραγούδια. Τούτο γίνεται όπως ξέρουμε σ' όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς. Αυτή η διάδοση του εθίμου και σε λαούς, που συναμεταξύ τους διαφέρουν στην καταγωγή και τις παραδόσεις, καταδείχνει πως το έθιμο είναι πανάρχαιο. Το πήδημα της φωτιάς προήλθε από τη γνώμη ότι "τα συμβαίνοντα αυτοίς δυσχερή κατακαίεσθαι και ετέροις αγαθοίς επιτυγχάνειν". Ο Ζωναράς αποκαλεί τις αναπτόμενες φωτιές και τα πηδήματα "έθη ελληνικά τε και εθνικά". Ο Βαλσαμών τ' ανάγει στους Έλληνας και Ιουδαίους. Ο Οβίδιος μαρτυρεί πως στην επέτειο της κτίσεως της Ρώμης, περνούσαν τα ζώα τα σπιτικά πάνω από φωτιές για να τα φυλάξη από δυστυχήματα. Οι Χαναναίοι κατά τη Βίβλο άναβαν φωτιά και την πηδούσαν για να καθαριστούν, όπως και σήμερα, αυτά τα βεβαιώνει ο Ν. Πολίτης στα "Σύμμικτά" του.

Σήμερα ο κλήδονας είναι πανελλήνιο έθιμο γνωστότατο και κοινότατο μέσο μαντικής για τα κορίτσια, που επιζητούν να μαντεύσουν κάθε τέτοια εποχή τη μελλοντική τους ευτυχία, κυρίως την αποκάτάστασή τους και το γάμο τους. Και γίνεται το έθιμο αυτούσιο παντού στις 23-24 Ιουνίου, όπως το ξέρουμε.

Έτσι βγάζοντας τα σημάδια από το αγγείο εκφωνούνται δίστιχα ιαμβικά, που αποκαλύπτουν τους πόθους και τις επιθυμίες των κοριτσιών για το μέλλον. Σε κάθε βγάλσιμο του σημαδιού και την εκφώνηση του δίστιχου, αναζητούνται συμπεράσματα ανάλογα με την προτίμηση της κάθε μιας. Ο κάτοχος του σημαδιού βγαίνει ευχαριστημένος ή λυπημένος ανάλογα με το δίστιχό του. Μια γεροντοκόρη μπορεί ν' ακούση τα εξής:

- Έναν καιρό ήμουν άγγελος

τώρα αγγελε΄θουν άλλοι

στις βρύσες πό' πινα νερό,

τώρα το πίνουν άλλοι.

Μια απελπισμένη που καταριέται μπορεί ν' ακούση το εξής:

- Βουνά μην πρασινίζετε

και δέντρα μην ανθείτε

αν μαραθή η αγάπη μου

και σεις να μαραθήτε.

Τα δίστιχά μας που είναι χιλιάδες χιλιάδων, τα κατέταξεν ο Ν. Πολίτης και τα χώρισε σε παινέματα, σ' ερωτικά, της αγάπης, σ' αλληγορικά, σε καημού και βασάνων, σε κατάρας, σε τεχνάσματα αγάπης, σε γνωμικά κλπ. Η συλλογή τους, που είναι κολοσσιαία, αποτελεί ένα θησαυρό ανεκτίμητο, απ' όπου αναδείχνεται η ποιητική διάθεση του λαού μας, η ποιητική έξαρση και ενέργεια και γλωσσοπλαστική αρετή μας.

- Δεντρί του παραδείσου

είναι το μπόγι σου

και της κανέλλας τ' ανθί

το σόγι σου.

- Ώμορφα παλληκάρια μου

τη νειότη σας χαρήτε

γιατί θα 'ρτ' ένας καιρός

και θα τη στερηθήτε.

Η μοσχοβολιά του ποιητικού περιβολιού του ελληνικού λαού δεν έχει αντίκρυσμα, όπως και η μετρική και η ρυθμική εντέλεια.

Ο Κώνωψ Ολύμπου και Μακεδονίας (1870) - Έθιμα γάμου Κασσάνδρας

Από το πανηγύρι του Αγ. Προδρόμου (Αρχείο Χαρίλαου Σαμαρά)

Σήμερα μαύρος ουρανός (Άγιος Πρόδρομος)

Σημίρα μαύρος ουρανός, σημίρα μαύρη μέρα,

σημίρα όλοι θλίβονται κι τα ιβουνά λυπούνται.

Σημίρα έβγαλαν βουλή οι άνομοι Οβραίοι,

οι άνομοι και τα σκυλιά κι οι τρισκαταραμένοι.

Για να σταυρώσουν το Χριστό, των πάντων βασιλέα,

ο Κύριος εθέλησε να λάβει περιβόλι,

να λάβει δείπνο μυστικό για να τον λάβουν όλοι.

Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της,

την προσευχή της έκανε για τον μονογενή της.

Σώνουν κυρά μ' οι προσευχές, σώνουν και οι μετάνοιες,

και τον Υιό σου πιάσανε και στο χαλκιά τον πάνε,

και στου Πιλάτου την αυλή εκεί τον τυραννάνε.

Χαλκιά χαλκιά φκιάσε καρφιά, φκιάσε τρία πειρόνια,

κι εκείνος ο παράνομος πάει και φκιάνει πέντε.

Εσύ Φαρέχ που τα ‘φκιαξες πρέπει να μας διδάξεις,

τα δυο βάλτε στα χέρια Του και τ' άλλα δυο στα πόδια.

Το τρίτο το φαρμακερό βάλτε το στη μεριά Του

να τρέξει αίμα και νερό να λιγωθεί η καρδιά Του.

Η Παναγιά σαν τ' άκουσε έπεσε κι ελιγώθη,

σταμνί νερό της ρίξανε, τρία κανάτια μόσχο,

και τρία μυροδόσταμνα για να της έρθει ο νους της.

Μα σαν της ήρθ' ο λογισμός, μα σαν της ήρθ' ο νους της

ζητεί μαχαίρι να σφαγεί, ζητεί γκρεμό να πέσει,

ζητεί κι αργυροψάλιδο να κόψει τα μαλλιά της.

Τ' Αη-Γιαννιού

Χθες, παραμονή του γενέθλιου του Τιμίου Προδρόμου, στο χωριό μας αναβίωσε και πάλι το έθιμο του Αη-Γιάννη. Μετά τον εσπερινό, στον οποίο χοροστάτησε ο δεσπότης της Ι.Μ. Ιερισσού & Αρδαμερίου κ.κ. Νικόδημος, πλήθος κόσμου κατευθύνθηκε στο προαύλιο του παλαιού δημοτικού σχολείου.

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος του χωριού είχε ετοιμάσει τον χώρο, τοποθετώντας καθίσματα και προσφέροντας στους παρευρισκόμενους διάφορα εδέσματα. Στη συνέχεια τα παιδικά τμήματα του χορευτικού του συλλόγου παρουσίασαν με μεγάλη επιτυχία χορούς από όλη την Ελλάδα.

Η φωτιά άναψε, φωτίζοντας το κρύο βράδυ. Μικροί-μεγάλοι, τηρώντας το προαιώνιο έθιμο, ο ένας μετά τον άλλο, περνούσαν πάνω από την φωτιά - τρεις φορές όπως προστάζει η παράδοση - δίνοντας την υπόσχεση ότι το έθιμο θα επαναληφθεί και την επόμενη χρονιά, με τη φράση "Και τ' χρόν'". Στο τέλος κάηκαν στη φωτιά και τα στεφάνια που είχε φτιάξει ο κόσμος από το φυτό του "Αη-Γιάνν'".

Καθ' όλη την διάρκεια των εκδηλώσεων, ο χώρος του λαογραφικού μουσείου εντός του παλαιού δημοτικού σχολείου ήταν ανοιχτός, δίνοντας την ευκαιρία τόσο στους επισκέπτες, όσο και στους χωριανούς να θυμηθούν ή να γνωρίσουν εποχές αλλοτινές.

Συγχαρητήρια λοιπόν σε όλους όσους συμμετείχαν για να λάβει σάρκα και οστά αυτή η πολύ ωραία εκδήλωση.

Πανηγύρι Αγίου Χριστοφόρου (09-05-2010)

Οι Φωταροί (Αναδημοσίευση)

Σήμερα είναι παραμονή των Φώτων. Ως γνωστόν, κάθε χρόνο τέτοια μέρα λαμβάνει χώρα στο χωριό μας το έθιμο των "Φωταρών". Οι Φωταροί, μόλις βραδυάσει γυρνάνε στο χωριό και ψέλνουν τα κάλαντα. Αλλά ας αφήσουμε να περιγράψει το έθιμο ένας συμπατριώτης μας, ο Αγιοπροδρομίτης (όσο και Αρνιώτης, μια και έζησε και έκανε οικογένεια στην Αρναία) δάσκαλος Μαυρουδής Παπαθανασίου. Ένα έθιμο το οποίο ευτυχώς διατηρείται μέχρι τις μέρες μας, όχι όμως στην ολοκληρωμένη του μορφή.

Το 1968, ο Μαυρουδής Παπαθανασίου περιγράφει στα "Χρονικά της Χαλκιδικής" το έθιμο:

"Παραμονή των Φώτων στον Άγιο Πρόδρομο. Είναι ώρα που το βαρύ σκοτάδι έπεσε στο χωριό και οι νοικοκυρές ανήσυχες όλο και συγυρίζουν το σπίτι σαν να περιμένουν κάποιους επισκέπτες. Δεν περνάει πολλή ώρα και μέσα στην ησυχία της χειμωνιάτικης νύχτας ακούεται βαρύ, αργό, μακρόσυρτο χορωδιακό τραγούδι:

Σήμιρ’ ειν’ τα Φώτα κι φουτισμός
κι η χαρά μεγάλη στους ουρανούς.

Είναι "Oι Φουταροί" έφηβοι και άνδρες καμιά φορά, που γυρίζουν στα σπίτια και λένε "τα Φώτα". Ένα έθιμο μοναδικό¹, αν δεν κάνω λάθος, στα χωριά της Χαλκιδικής και από τα παλιά χρόνια εξακολουθεί ευτυχώς να διατηρήται ως τα σήμερα. Παρέα από παλληκάρια του χωριού γυρίζουν και ψέλνουν την άγια μέρα που ξημερώνει. Ανεβαίνουν και στα σπίτια και τους δέχονται στην καλή κάμαρη, τους κερνούν και τους δωρίζουν χρήματα, παστό και λουκάνικα. Την άλλη μέρα μ’ αυτά θα επακολουθήση γλέντι τρικούβερτο με κρασί και νόστιμον μεζέ.

Με το τραγούδι τους οι Φουταροί δεν θ’ αφήσουν κανέναν παραπονεμένον. Θα μοιράσουν καλές ευχές και στους νοικοκύρηδες και στο σπίτι και στο μικρό παιδί και στον νιο και στην κοπέλα.

Να και το τραγούδι το απλό μα και τόσο περιεκτικό, που ελπίζουμε να το ακούσουμε σύντομα και ηχογραφημένο:

Σήμερα ειν’ τα Φώτα κι φουτισμός
κι η χαρά μεγάλη στους ουρανούς
Σήμερα βαφτίζουν τουν η Χριστό
μεσ’ στουν Ιουρδάνη τουν πουταμό
Σήμερα κυρά μας η Παναγιά
με τα θυμιατήρια στα δάχτυλα
κι τουν Άη Γιάννη παρακαλεί
για να ρίξη δρόσου κι λίβανου
να καταπραγώσουν τα ύδατα
για να γαληνέψουν οι θάλασσις².

(Ακολουθούν στίχοι για την νοικοκυρά)

Σήκου κυρά μου κι άλλαξι
κι βάλι τα καλά σου.
Έβαλι τουν ήλιου πρόσουπου
και του φιγγάρ’ αστήθι
κι του κοράκου του φτιρό
βάλαν του καμπανοφρύδι.

(Για την άγαμο κόρη τώρα)

Δω ‘χουν κόρη για παντρειά
κόρη για ν’ αρραβουνιάσουν
κι προξιντάδες έρχουντι
‘που παν’ απού την Πόλι
ρουτούσαν και ξαναρουτούν
που να βρουν τέτοια κόρη
πόχει του μάτι σαν ιλιά
του φρύδι σα γαϊτάνι
του δόλιου του ματόφυλλου
σα κρόσια ‘που μαντήλι.

(Για τον γιο που σπουδάζει)

Γραμματικέ μου κι όμουρφι
κι ψάλτη κι αναγνώστη
που κάθουσαν κι έγραφις
τρία χρουνώ αγάπη
τρία χρονώ ‘γαπητικιά
βουλιέσι να χουρίσης.

(Αν υπάρχει βρέφος τους εξής)

Κι αυτό τ’ αστρούδι του μικρό
που πάει μι του φιγγάρι
να μοι του χάριζη η Θιός
ν’ απλώσου να του πάρου
να τ’ όχου Άγιουν κι Σταυρό
στην ικκλησιά φανάρι.

(Τέλος και για τους κτηνοτρόφους)

Δώ χουν χίλια πρόβατα
και δυο χιλιάδις γίδια
σαν του μιλίσσι πιρπατεί
σαν του μιλίσσι βάζει
σαν του μελισσοβότανου
τριγύρου στα μαντριά του.

(Και τελειώνει με την επωδό³)

Σ’ αυτό του σπίτι πούρταμι
πέτρα να μη ραΐση
κι η νοικοκύρης του σπιτιού
χρόνια πουλλά να ζήση.

Κι του χρόν'

Η γιορτή κορυφωνόταν τ’ Άι-Γιαννιού με δημόσιο χορό⁴!

Κάποια στιγμή, όλοι οι διασκεδάζοντες νέοι, σταματούσαν το χορό. Έτρεχαν κι άρπαζαν από ένα ρόπαλο, το έβαζαν στο δεξιό ώμο, σαν όπλο, έμπαιναν σε φάλαγγα κατ’ άνδρα και με τους ρυθμικούς ήχους των μουσικών οργάνων άρχιζαν, ο καθένας να περιστρέφεται κυκλικά και σε κυκλική γραμμή και να εκτελεί ρυθμικές κινήσεις με το ρόπαλο. Οι κινήσεις γίνονταν ομοιόμορφες, γιατί μιμούνταν στην αλλαγή τον επικεφαλής αρχηγό. Νόμιζε κανείς ότι καταλαμβάνονταν από φρενίτιδα και πολεμικό μένος… Ο ρυθμός των οργάνων γινόταν ταχύτερος, ταχύτερος ο ιδρώτας έτρεχε από τα μέτωπά τους, η αναπνοή τους κοβόταν και στο μάξιμουμ εξεσφενδόνιζαν τα ρόπαλα ψηλά σφυρίζοντας δαιμονισμένα». Το τελικό αυτό σφύριγμα ήταν και το σύνθημα για τη λήξη των γιορτών του Δωδεκαήμερου.

1. Το έθιμο δεν είναι μοναδικό, μια και παρόμοιο έθιμο (Φωταροί) γίνεται και στο γειτονικό Παλαιόκαστρο. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα έχει γίνει αναβίωση όλου του εθίμου, με την συμμετοχή πλήθος κόσμου, ντόπιων και ξένων. Επίσης τα Κάλαντα των Φώτων με παρόμοιους στίχους ψάλλονταν και σε άλλα χωριά της Χαλκιδικής. Βλέπε: "Το Δωδεκαήμερο στη Χαλκιδική", του κ. Ιωακείμ Κρικελίκου.

2. Σήμερα λέγονται και οι παρακάτω στίχοι στο τέλος, τους οποίους δεν αναφέρει ο κ. Παπαθανασίου:

"Θάλασσα τον είδε και έφυγε
και ο Ιορδάνης εστράφηκε."

3. Σήμερα, στο τέλος από τα Κάλαντα λέγεται πάντα και η φράση "Καλή ώρα κι τα Φώτα".

4. Δυστυχώς σήμερα τα έθιμα που γίνονταν την ημέρα του Αη-Γιαννιού έχουν χαθεί...

Το πανηγύρι του Αγίου Χριστοφόρου

Ενθύμιο Αγίου Χριστοφόρου 1963. Στη φωτογραφία διακρίνονται από αριστερά οι Βασίλειος Ι. Σαράφης, Δημήτριος Ι. Σαράφης και Θωμάς Οζούνης μπροστά από το εξωκλήσι του Αγίου Χριστοφόρου.

Όλοι οι χαλκιδικιώτες γνωρίζουμε ότι τα πανηγύρια στην Χαλκιδική (αμέτρητα στον αριθμό) τιμώνται με ιδιαίτερη ευλάβεια. Ένα από αυτά είναι και το πανηγύρι του Αγίου Χριστοφόρου στον Άγιο Πρόδρομο Χαλκιδικής, στο εξωκλήσι του Αγίου, το οποίο βρίσκεται σε ένα μαγευτικό τοπίο ΝΑ. του χωριού. (Αν δε παινέψεις το σπίτι σου λέει, θα πέσει να σε πλακώσει...)

Παλαιότερα, όταν δεν υπήρχαν αυτοκίνητα, ο κόσμος ανέβαινε με τα άλογα και τα κάρα στο εξωκλήσι από την παραμονή. Μετά τον εσπερινό ο κόσμος επέστρεφε στο χωριό και δεν γινόταν γλέντι.

Την επομένη, ο χώρος του πανηγυριού γέμιζε από κόσμο, που είχαν έρθει για την θεία λειτουργία. Στρωσίδια, χρέμια, χαϊμαλιά έβγαιναν απ' τα μπαούλα και στρώνονταν στον περίγυρο για να κάθεται ο κόσμος. Οι κτηνοτρόφοι του χωριού τις προηγούμενες μέρες είχαν προσφέρει γάλα, το οποίο έβραζαν οι οικονομάδες ανήμερα του πανηγυριού και έδιναν στον κόσμο. Σπεσιαλιτέ της ημέρας το ζεστό ρυζόγαλο. Βέβαια όλο και κάποιος μεζές φερμένος από το χωριό έκανε την εμφάνισή του. Οι νοικοκυρές έβγαζαν το πλαστό που είχαν φέρει μαζί τους, τυρί, κτλ. Αλλά και τα πιτσιρίκια απολάμβαναν με τον δικό τους τρόπο το πανηγύρι. Άλλωστε υπήρχε άφθονος χώρος για παιχνίδι κάτω από τις γερασμένες βελανιδιές στον περίγυρο.

Τα χρόνια άλλαξαν. Πλέον έκαναν την εμφάνισή τους και οι πλανόδιοι μικροπωλητές με τις "πραγματειές" τους καθώς και τοπικές ορχήστρες προς τέρψιν των πανηγυριστών. Η πρόσβαση στο εξωκλήσι ήταν πιο εύκολη, τα αυτοκίνητα μετέφεραν τον κόσμο στο άψε-σβήσε, κατασκευάστηκε ένα σκεπαστό για τους οικονομάδες, το εξωκλήσι τοιχογραφήθηκε. Αλλά ο Άγιος Χριστόφορος δεν έπαψε να ευλογεί τους κατοίκους του χωριού, κι αυτοί με την σειρά τους να ανταποδίδουν την χάρη του, πανηγυρίζοντας στο όμορφο εξωκλήσι του.

Έτσι και φέτος θα εορταστεί η μνήμη του Αγίου Χριστοφόρου στον Άγιο Πρόδρομο. Την Παρασκευή 8 Μαΐου, παραμονή, και το Σάββατο το πρωί στο εξωκλήσι του Αγίου. Όσοι πιστοί προσέλθετε λοιπόν.

Υ.Γ. Μπορεί σήμερα να μην τηρείται το έθιμο της προσφοράς γάλακτος, αλλά σύμφωνα με έγκυρες πληροφορίες ανήμερα του πανηγυριού θα υπάρχουν και δυο-τρια καζάνια βραστό για τον κόσμο, έτσι για το καλό. Και επειδή μιλάμε για τον Άγιο Πρόδρομο, όλο και κανένα σουβλάκι θα κάνει την εμφάνισή του.

Κάλαντα Πρωτοχρονιάς

Τα παλιά χρόνια στον Άγιο Πρόδρομο την παραμονή των Χριστουγέννων δεν έλεγαν κάλαντα. Το πρωί όμως της Πρωτοχρονιάς τα μικρά παιδιά γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι και έλεγαν τον "Άη-Βασίλ". Τα κάλαντα έχουν ως εξής:

Άγιε μας Βασίλη, τραγουδούν τα χείλη
να καλωσορίσεις τα καλά παιδιά
που σε περιμένουν μ’ ανοιχτή καρδιά.

Μέσα στη σακούλα, θα τα φέρεις ούλα
σύκα και καρύδια, πίτες πιο γλυκές.
Τ’ άσπρα σου τα γένια μοιάζουν ασημένια
φόρεσε τη κάπα κι είναι παγωνιά
κι έλα με τα δώρα τη Πρωτοχρονιά.

Και του χρόν'.

Σήμιρα μαύρος ουρανός (Κάλαντα Μ. Παρασκευής)

Το πρωί της Μ. Παρασκευής στον Άγιο Πρόδρομο λάμβανε χώρα και το εξής έθιμο. Τα αγόρια του χωριού γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι σε παρέες και έψελναν το "Σήμιρα μαύρους ουρανός". Πρόκειται ουσιαστικά για ένα μοιρολόι που εξιστορεί τα Πάθη του Χριστού. Οι στίχοι έχουν ως εξής:

Σημίρα μαύρους ουρανός, σημίρα μαύρη μέρα,

σημίρα όλοι θλίβονται κι τα βουνά λυπούνται.

Σημίρα έβγαλαν βουλή οι άνομοι Οβραίοι,

οι άνομοι και τα σκυλιά κι οι τρισκαταραμένοι.

Για να σταυρώσουν το Χριστό, των πάντων βασιλέα,

ο Κύριος εθέλησε να λάβει περιβόλι,

να λάβει δείπνο μυστικό για να τον λάβουν όλοι.

Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της,

την προσευχή της έκανε για τον μονογενή της.

Σώνουν κυρά μ' οι προσευχές, σώνουν και οι μετάνοιες,

και τον Υιό σου πιάσανε και στο χαλκιά τον πάνε,

και στου Πιλάτου την αυλή εκεί τον τυραννάνε.

Χαλκιά χαλκιά φκιάσε καρφιά, φκιάσε τρία πειρόνια,

κι εκείνος ο παράνομος πάει και φκιάνει πέντε.

Εσύ Φαρέχ που τα ‘φκιαξες πρέπει να μας διδάξεις,

τα δυο βάλτε στα χέρια Του και τ' άλλα δυο στα πόδια.

Το τρίτο το φαρμακερό βάλτε το στη καρδιά Του

να τρέξει αίμα και νερό να λιγωθεί η καρδιά Του.

Η Παναγιά σαν τ' άκουσε έπεσε κι ελιγώθη,

σταμνί νερό της ρίξανε, τρία κανάτια μόσχο,

και τρία μυροδόσταμνα για να της έρθει ο νους της.

Μα σαν της ήρθ' ο λογισμός, μα σαν της ήρθ' ο νους της

ζητεί μαχαίρι να σφαγεί, ζητεί γκρεμό να πέσει,

ζητεί κι αργυροψάλιδο να κόψει τα μαλλιά της.

Το συγκεκριμένο μοιρολόι δεν είναι μοναδικό στον ελλαδικό χώρο, για την ακρίβεια είναι πολύ σύνηθες και συναντάται σε διάφορες περιοχές σε όλη την ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, στη Μικρά Ασία, ακόμη και στην Κάτω Ιταλία, με το όνομα "Το Μοιρολόι της Παναγίας"! Παρακάτω παρατίθεται κι ένας εξωτερικός σύνδεσμος με χρήσιμες πληροφορίες γι' αυτό το μοιρολόι.

Το μοιρολόι της Παναγίας

Τ' Αη-Γιαννιού

Θα ήταν παράλειψη αν ξεχνούσα να αναφέρω και τις φωτιές που ανάβουν κάθε χρόνο στις 23 Ιουνίου (παραμονή της Γεννήσεως του Αγίου Προδρόμου).

Παλιά κάθε γειτονιά είχε την δικιά της φωτιά. Τα πιτσιρίκια μάζευαν επι μήνες ολόκληρους ξύλα και πουρνάρια για αυτήν την ημέρα. Την παραμονή λοιπόν άναβαν οι φωτιές, μαζευόταν ο κόσμος γύρω τους και πηδούσαν τρεις φορές επάνω από τα αναμμένα ξύλα "για το καλό". Μάλιστα φορούσαν και ένα στεφάνι από "τον Αη-Γιάνν'", αναρριχητικό φυτό της περιοχής. Οι φωτιές αυτές ήταν ευκαιρία και για πολλά συνοικέσια της εποχής.

Το έθιμο διατηρείται και σε άλλο χωριά της Χαλκιδικής, π.χ. "Το Παρακαμνιό" στον Πολύγυρο κ.ά.

Οι Φουταροί

Ένα έθιμο το οποίο ευτυχώς διατηρείται μέχρι τις μέρες μας, όχι όμως στην ολοκληρωμένη του μορφή, είναι και "Οι Φουταροί". Το 1968, ο Μαυρουδής Παπαθανασίου περιγράφει στα "Χρονικά της Χαλκιδικής" το έθιμο:

"Παραμονή των Φώτων στον Άγιο Πρόδρομο. Είναι ώρα που το βαρύ σκοτάδι έπεσε στο χωριό και οι νοικοκυρές ανήσυχες όλο και συγυρίζουν το σπίτι σαν να περιμένουν κάποιους επισκέπτες. Δεν περνάει πολλή ώρα και μέσα στην ησυχία της χειμωνιάτικης νύχτας ακούεται βαρύ, αργό, μακρόσυρτο χορωδιακό τραγούδι:

Σήμιρ’ ειν’ τα Φώτα κι φουτισμός
κι η χαρά μεγάλη στους ουρανούς.

Είναι "Oι Φουταροί" έφηβοι και άνδρες καμιά φορά, που γυρίζουν στα σπίτια και λένε "τα Φώτα". Ένα έθιμο μοναδικό¹, αν δεν κάνω λάθος, στα χωριά της Χαλκιδικής και από τα παλιά χρόνια εξακολουθεί ευτυχώς να διατηρήται ως τα σήμερα. Παρέα από παλληκάρια του χωριού γυρίζουν και ψέλνουν την άγια μέρα που ξημερώνει. Ανεβαίνουν και στα σπίτια και τους δέχονται στην καλή κάμαρη, τους κερνούν και τους δωρίζουν χρήματα, παστό και λουκάνικα. Την άλλη μέρα μ’ αυτά θα επακολουθήση γλέντι τρικούβερτο με κρασί και νόστιμον μεζέ.

Με το τραγούδι τους οι Φουταροί δεν θ’ αφήσουν κανέναν παραπονεμένον. Θα μοιράσουν καλές ευχές και στους νοικοκύρηδες και στο σπίτι και στο μικρό παιδί και στον νιο και στην κοπέλα.

Να και το τραγούδι το απλό μα και τόσο περιεκτικό, που ελπίζουμε να το ακούσουμε σύντομα και ηχογραφημένο:

Σήμερα ειν’ τα Φώτα κι φουτισμός
κι η χαρά μεγάλη στους ουρανούς
Σήμερα βαφτίζουν τουν η Χριστό
μεσ’ στουν Ιουρδάνη τουν πουταμό
Σήμερα κυρά μας η Παναγιά
με τα θυμιατήρια στα δάχτυλα
κι τουν Άη Γιάννη παρακαλεί
για να ρίξη δρόσου κι λίβανου
να καταπραγώσουν τα ύδατα
για να γαληνέψουν οι θάλασσις².

(Ακολουθούν στίχοι για την νοικοκυρά)

Σήκου κυρά μου κι άλλαξι
κι βάλι τα καλά σου.
Έβαλι τουν ήλιου πρόσουπου
και του φιγγάρ’ αστήθι
κι του κοράκου του φτιρό
βάλαν του καμπανοφρύδι.

(Για την άγαμο κόρη τώρα)

Δω ‘χουν κόρη για παντρειά
κόρη για ν’ αρραβουνιάσουν
κι προξιντάδες έρχουντι
‘που παν’ απού την Πόλι
ρουτούσαν και ξαναρουτούν
που να βρουν τέτοια κόρη
πόχει του μάτι σαν ιλιά
του φρύδι σα γαϊτάνι
του δόλιου του ματόφυλλου
σα κρόσια ‘που μαντήλι.

(Για τον γιο που σπουδάζει)

Γραμματικέ μου κι όμουρφι
κι ψάλτη κι αναγνώστη
που κάθουσαν κι έγραφις
τρία χρουνώ αγάπη
τρία χρονώ ‘γαπητικιά
βουλιέσι να χουρίσης.

(Αν υπάρχει βρέφος τους εξής)

Κι αυτό τ’ αστρούδι του μικρό
που πάει μι του φιγγάρι
να μοι του χάριζη η Θιός
ν’ απλώσου να του πάρου
να τ’ όχου Άγιουν κι Σταυρό
στην ικκλησιά φανάρι.

(Τέλος και για τους κτηνοτρόφους)

Δώ χουν χίλια πρόβατα
και δυο χιλιάδις γίδια
σαν του μιλίσσι πιρπατεί
σαν του μιλίσσι βάζει
σαν του μελισσοβότανου
τριγύρου στα μαντριά του.

(Και τελειώνει με την επωδό³)

Σ’ αυτό του σπίτι πούρταμι
πέτρα να μη ραΐση
κι η νοικοκύρης του σπιτιού
χρόνια πουλλά να ζήση.

Κι του χρόν'

Η γιορτή κορυφωνόταν τ’ Άι-Γιαννιού με δημόσιο χορό⁴!

Κάποια στιγμή, όλοι οι διασκεδάζοντες νέοι, σταματούσαν το χορό. Έτρεχαν κι άρπαζαν από ένα ρόπαλο, το έβαζαν στο δεξιό ώμο, σαν όπλο, έμπαιναν σε φάλαγγα κατ’ άνδρα και με τους ρυθμικούς ήχους των μουσικών οργάνων άρχιζαν, ο καθένας να περιστρέφεται κυκλικά και σε κυκλική γραμμή και να εκτελεί ρυθμικές κινήσεις με το ρόπαλο. Οι κινήσεις γίνονταν ομοιόμορφες, γιατί μιμούνταν στην αλλαγή τον επικεφαλής αρχηγό. Νόμιζε κανείς ότι καταλαμβάνονταν από φρενίτιδα και πολεμικό μένος… Ο ρυθμός των οργάνων γινόταν ταχύτερος, ταχύτερος ο ιδρώτας έτρεχε από τα μέτωπά τους, η αναπνοή τους κοβόταν και στο μάξιμουμ εξεσφενδόνιζαν τα ρόπαλα ψηλά σφυρίζοντας δαιμονισμένα». Το τελικό αυτό σφύριγμα ήταν και το σύνθημα για τη λήξη των γιορτών του Δωδεκαήμερου."

1. Το έθιμο δεν είναι μοναδικό, μια και παρόμοιο έθιμο (Φωταράδες) γίνεται και στο γειτονικό Παλαιόκαστρο. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα έχει γίνει αναβίωση όλου του εθίμου. Επίσης τα Κάλαντα των Φώτων με παρόμοιους στίχους ψάλλονταν και σε άλλα χωριά της Χαλκιδικής. Βλέπε: "Το Δωδεκαήμερο στη Χαλκιδική", του κ. Ιωακείμ Κρικελίκου.

2. Σήμερα λέγονται και οι παρακάτω στίχοι στο τέλος, τους οποίους δεν αναφέρει ο κ. Παπαθανασίου:

"Θάλασσα τον είδε και έφυγε
και ο Ιορδάνης εστράφηκε."

3. Σήμερα, στο τέλος από τα Κάλαντα λέγεται πάντα και η φράση "Καλή ώρα κι τα Φώτα".

4. Δυστυχώς σήμερα τα έθιμα που γίνονταν την ημέρα του Αη-Γιαννιού έχουν χαθεί...

Οι Λαζαρίνες

Ο ίδιος, Μαυρουδής Παπαθανασίου, δάσκαλος στην Αρναία, περιγράφει στα "Χρονικά της Χαλκιδικής" το 1968 το έθιμο "Των Λαζαρίνων".

"Η μεγαλύτερη και λαμπρότερη γιορτή της Χριστιανωσύνης, το Πάσχα, συγκινεί μικρούς και μεγάλους γιατί είναι συνυφασμένη με τα σπουδαιότερα γεγονότα του τέλους του επίγειου βίου του Θεανθρώπου Χριστού.

Ένα από τα γεγονότα αυτά που συγκίνησαν τη λαϊκή ψυχή είναι και η ανάσταση του φίλου του Χριστού Λαζάρου. Σ’ αυτήν ο λαός βλέπει στις παραμονές του Θείου Πάθους την ίδια την ανάσταση του Κυρίου. Και γιορτάζει ο ορθόδοξος χριστιανικός κόσμος την ανάσταση του Λαζάρου με διπλή προσδοκία, την Ανάσταση του Χριστού και την ανάσταση (αναγέννηση) της φύσης.

Χαίρεται για το θρίαμβο του Κυρίου που καταπάτησε το θάνατο κι έδωσε τη ζωή. Χαίρεται και για τη φύση που επηρεασμένη κι από τη ζωογόνο χριστιανική ανάσταση αφυπνίζεται και στολίζει τους κάμπους και τις πλαγιές των βουνών με την απαλή πρασινάδα, τα μαγευτικά μύρια πολύχρωμα λουλούδια που σκορπούν στον ανοιξιάτικο αγέρα το μεθυστικό άρωμά τους.
Και εκδηλώνει ο λαός τη χαρά του τούτη το Σάββατο του Λαζάρου με γιορταστικά λαϊκά έθιμα.

Ένα τέτοιο κρατάει ακόμα από τα παλιά στον Άγιο Πρόδρομο της Χαλκιδικής. Ομάδες κοριτσιών, οι Λαζαρίνες, όπως αποκαλούνται, στολίζουν ένα καλάθι με λουλούδια της εποχής και πρασινάδες και γυρνούν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας του Λάτζαρ’, γεμίζουν τα καλάθια τους με αυγά και τις τσέπες τους με χρήματα για φιλοδώρημα:

Ήρτι Λάντζαρης ήρταν τα Βάϊα
ήρτι κι η γιός της Παναγίας
ωχ αφέντη μου της μιτανοίας.
Ας πούμι τουν αφέντη μας
ας πούμι του τρανό μας
κι όσα λουλούδια άνοιξαν
μέρις κι χρόνια να χουν
κι ημείς καλώς σας ηύραμι
σαν του καλό του χρόνου.
Αρχός μι την αρχόντισσα
στη σκάλα αραδίζουν
να κουσκινίζουν τα φλουριά
να διρμουνίζου τ’ άσπρα
τα κουσκινάδια πόπιφταν
τα δίνουν τς Λαζαρίνις.

(Αν υπάρχη μαθητής, τους παρακάτω)

Μάνα μου τουν υγιόκα σου
του μουσχουκανακάρη
τουν έλουζι τουν χτένιζι
στουν δάσκαλου τουν στέλνει
κι η δάσκαλους τουν έδιρνι
μι μια ασημένια βέργα
πάϊνι στη μάνα τ’ κλιέμινους
στα δάκρυα φουρτουμένους.

(Αν νεόνυμφοι, τους παρακάτω)

Αντρουϊνίτσι μ’ τρυφιρό
κι νιουστιφανουμένου
΄ντας καναλκεύει χαίριτι
πιζεύει καμαρώνει
πως πρέπουν τ’ αργυρά σ’ κουμπιά
στη πράσινη τη τσόχα
έτσ’ έπριπι κι η νιούτσικους
πιζεύει καμαρώνει.

(Και για τους αγάμους)

Κι απού δω τριουγιούρου εις του μαχαλά
θέλου ν’ αγαπήσου
μια μαυρουματούσα
μια ξανθουμαλλούσα
ας την εφιλούσα
κι ας ψυχουμαχούσα
του διαβόλου τώρα
μη γυρεύει ξάρια
κι ούλου πινηντάρια.

(Για αγόρι)

Λιβέντη μου καλέ καμπανουφρύδι
κατέβα στου τσιαρσί στου μπιζιστένι
να δγης ψηλές να δγης λιγνές
να δγης κι μαυρουμάτις.

(Για κορίτσι)

Μαρί ψηλή μαρί λιγνή
μαρί μαυρουματούσα
προυξινιτάδις έρχουντι
που παν’ απού τη Πόλη
δεν σ’ είπα μη του ζώνισι
τ’ αντρού σου το ζουνάρι
κι λιάνιψι τη μέση σου
σαν της ιλιάς κλουνάρι.

(Τέλος ή επωδός)

Του καλαθούδι μ’ θέλ’ αυγά
κι του μαντλούδι μ’ γρόσια.

Στα παλαιότερα χρόνια, στο ίδιο χωριό, λέγανε το παρακάτω τραγούδι που αναφέρεται στο μυστήριο του θανάτου και στην ανάσταση του Λαζάρου:

Εις την πόλη Βιθυνία¹
κλαίει η Μάρθα κι η Μαρία
χάσανε τουν αδιρφό τους
τουν καλό τουν καρδιακό τους.
Τρεις ημέρις τουν θρηνούσαν
κι τουν μοιρολογούσαν
τη Τετάρτη την ημέρα
βγήκι η Χριστός να πάη
βγήκι κι η νεουΜαρία
έξου απού τη Βιθυνία.
Σκώνιτι κι τουν προυσκνάει
κι στα πόδια τουν φιλάει.
Λάντζαρης σαβανουμένους
κι μη του κηρί ζουσμένους.
«Πες μας Λάντζαρη τι είδις
εις τουν Άδη όπου πήγις»;
«Είδα τρόμους είδα φρίξις²
είδα βάσανα κι πίκρις
δος μου μια χλιαριά νιράκι
να ξιπλίνου του φαρμάκι
του φαρμάκι στου χειλάκι³
και μη μι ρουτάτι πλέον."

1. Κατ' άλλους "Βιθανία".

2. Επίσης, "είδα τρόμους, είδα φόβους".

3. Επίσης, "του φαρμάκι των χειλέων".