Ο Υπουργός Παιδείας στον Άγιο Πρόδρομο (1920)

Εφημερίδα: Μακεδονία
Ημερομηνία: 2 Απριλίου 1920

Ο κ. Δίγκας εις Χαλκιδικήν

Την πρωίαν της χθες ανεχώρησε δι αυτοκινήτου, μεταβαίνων εις Χαλκιδικήν, ο υπουργός της Παιδείας κ. Δίγκας. Ο κ. υπουργός θα επισκεφθή την Γαλάτισταν, τον Πολύγυρον, την Λαρίγκοβην, τα Ρεσιτνίκια και τον Λαγκαδάν και θα ευρίσκεται εις την πόλιν μας μετά 4-5 ημέρας.

Απόκριες από άλλες εποχές

Παρέα νεαρών Αγιοπροδρομιτών στο "καφενείο του Μανωλάκη" κατά τη διάρκεια των Αποκρεών. Στη φωτογραφία εικονίζονται από αριστερά προς τα δεξιά τα κορίτσια Μαρία Κ. Ουζούνη, Στέλλα Ζ. Εγγλέζου, Φωτεινή Κ. Ουζούνη (Στογιαννοπούλου) και η Φωτεινή Αγγ. Αυγέρου (Σερλή). Στην πίσω σειρά διακρίνονται οι Αθανάσιος Δ. Οζούνης, Ιωάννης Κ. Διαβάτης, Δημήτριος Ι. Σαράφης, Χρήστος Αγγ. Αυγέρος και Στέφανος Ν. Βατζόλας.

Γλέντι στο "καφενείο του Μανωλάκη" κατά τη διάρκεια των Αποκρεών το έτος 1966. Διακρίνονται οι Χρήστος Αθ. Ζαχαρίας και Δημήτριος Ι. Σαράφης.

Αναπαράσταση γύφτου και αρκούδας μπροστά στο καφενείο του Μανωλάκη κατά τη διάρκεια των Αποκρεών. Από αριστερά διακρίνονται οι Γεώργιος Ι. Σαράφης, Νικόλαος Χρ. Βατζόλας, Αστέριος Ι. Αδάμου, Στέφανος Ν. Βατζόλας, πίσω οι Χρήστος Βατζόλας και Ιωάννης Δ. Γραμμενόπουλος, Κων/νος E. Ευαγγελινός, Δημήτριος Ι. Σαράφης και δίπλα του ο Χρήστος Αθ. Ζαχαρίας. Πίσω διακρίνεται ο Δημήτριος Μ. Βερβάτης και ο Δημήτριος Γ. Σατραζάνης.

Πληροφορίες για την εκπαίδευση στον Άγιο Πρόδρομο (Ρεσιτνίκια) στα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας

Του κ. Δημητρίου Κύρου, φιλολόγου

Για την εκπαιδευτική κατάσταση στον Άγιο Πρόδρομο (Ρεσιτνίκια) στα χρόνια της Τουρκοκρατίας έχουμε τις παρακάτω διάσπαρτες δημοσιευμένες πληροφορίες:

- Το 1886 τα Ρεσιτνίκια έχουν "δημοτικόν σχολείον εν ω διδάσκαλος τις διδάσκει 60 παίδας"¹.

- Στις αρχές του 20ου αιώνα αναφέρεται λειτουργία ελληνικού Σχολείου², όπου υπηρέτησε ως δάσκαλος (πριν από το 1904) ο Γεώργιος Καραγκάνης (από τον Ταξιάρχη - Λόκοβη Χαλκιδικής, πατέρας του Αθανασίου Καραγκάνη, τ. δημάρχου Πολυγύρου)³.

Υπάρχουν όμως και αδημοσίευτες πληροφορίες, τις οποίες καταγράφουμε αμέσως πιο κάτω. Συγκεκριμένα:

- Στο Αρχείο μου υπάρχει από το 1990 φωτοαντίγραφο ενός χειρογράφου "Ενδεικτικού"⁴ με ημεροχρονολογία 7 Οκτωβρίου 1901 της "Ιεράς Επισκοπής Αρδαμερίου" υπογεγραμμένο από τον επίσκοπο Δωρόθεο. Με το έγγραφο αυτό δίνεται η άδεια στον δάσκαλο Δημήτριο Αστερίου να διδάξει στην Αστική Σχολή Ρεσιτνικίων κατά το σχολικό έτος 1901 - 1902. Αυτούσιο το έγγραφο έχει ως εξής:

"Ενδεικτικόν

Ιεράς Επισκοπής Αρδαμερίου

Λαβόντες υπ' όψιν τα κατά υπό του κυρίου Δημητρίου Αστερίου προσαχθέντα έγγραφα των σπουδών αυτού εφοδιάζομεν αυτόν δια του ετησίου τούδε ενδεικτικού και παρέχομεν αυτώ την άδειαν του διδάσκειν εν τη κατά Ρεσιτνίκια Αστικήν Σχολήν της καθ' ημάς επαρχίας κατά το σχολικόν έτος 1901 - 1902 συμμορφουμένω ακριβώς προς την διδασκαλίαν της ορθοδόξου εκκλησίας και απέχοντι παντός απάδοντος θρησκευτικώς, ηθικώς κ(αι) πολιτικώς.

Εν Ρεσιτνικίοις τη 7 10/βρίου 1901

(Τ.Σ.) + Αρδαμερίου Δωρόθεος"

Από το έγγραφο αυτό πληροφορούμαστε ότι το σχολείο των αρχών του 20υ αιώνα, το οποίο αναφέρεται πιο πάνω, ήταν Αστική Σχολή, στην οποία δίδαξε ο Δημήτριος Αστερίου από τα Δουμπιά, ο οποίος, με παρόμοια "Ενδεικτικά" δίδαξε το έτος 1902/1903 στα Σιποτνίκια (Ριζά) και τα έτη 1905/1906 και 1906/1907 στα Σανά⁵.

- Στο Αρχείο του Δημοτικού Σχολείου Αγ. Προδρόμου υπάρχει ένας χειρόγραφος Κώδικας, που χρονολογείται από το 1909 έως το 1915. Κατά την εκεί επίσκεψή μου στις 23-11-1995 είδα (και μελέτησα) τον Κώδικα με τη βοήθεια του τότε Διευθυντή του Σχολείου κ. Νικολάου Ράπτη, τον οποίο ευχαριστώ και από τη θέση αυτή.

Θεωρώ σκόπιμο να παρουσιάσω εδώ συνοπτικά τον Κώδικα αυτό γιατί κατά την άποψή μου περιέχει σημαντικά στοιχεία για την εκπαιδευτική κατάσταση του Αγίου Προδρόμου κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Ο Κώδικας είναι "Γενικός Έλεγχος" των μαθητών του Σχολείου και είναι ακέφαλος και κολοβός. Έχει 60 σελίδες. Οι σελίδες 1 - 60 περιέχουν "τα αποτελέσματα των εξαμηνιαίων διαγωνισμών"⁶ και τα "ενιαύσια αποτελέσματα της προόδου και διαγωγής των μαθητών της σχολής"⁷, αφού καταγράφονται πρώτα σε στήλες με αύξοντα αριθμό το Όνομα και το Επώνυμο του μαθητή, τα εξεταζόμενα μαθήματα της τάξης, ο Γενικός Βαθμός, οι Απουσίες, η Διαγωγή και οι Παρατηρήσεις για τα σχολικά έτη 1904 - 1915. Από τα περιεχόμενα αυτά πληροφορούμαστε τα εξής:

Κατά το σχολικό έτος 1909 - 1910 λειτουργούσαν οι τάξεις Α' - Ε'.

Στην Α' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα: Ιερά, Γλωσσικά, Αριθμητική, Πραγματογνωσία, Καλλιγραφία και Ωδική και εξετάστηκαν 12 μαθητές στις εξαμηνιαίες εξετάσεις και 10 μαθητές στις ενιαύσιες εξετάσεις.

Στη Β' τάξη διδάσκονταν τα ίδια μαθήματα με την Α' τάξη και εξετάστηκαν 12 και 11 μαθητές στις δυο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Γ' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα των προηγούμενων τάξεων εκτός από την Πραγματογνωσία και την Καλλιγραφία, που αντικαθίστανται με την Ιστορία και τη Γεωγραφία και εξετάστηκαν 13 και 11 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Δ' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την προηγούμενη τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 10 και 8 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Ε' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με τη Δ' τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 5 και 4 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα (Σελίδες 1 - 9)

Στη σελίδα 5 υπάρχει η παρακάτω Σημείωση, που είναι γραμμένη προφανώς από τον Διευθυντή του Σχολείου και απευθύνεται στον άλλο δάσκαλο:

"Σημ. Επειδή οι μαθηταί σχεδόν όλοι απεσύρθησαν δεν εγένοντο εξετάσεις. Συνιστώ σοι κ. συνάδελφε δύο τινά. α) Τους μαθητάς όλους να τους κατατάξης εις τας ιδίας των τάξεις ίνα μη πάθης ό,τι έπαθον και εγώ. β) Να αναλάβης εργασίαν μέχρι του Αγίου Γεωργίου, ίνα κατορθώσεις και κάμης εξετάσεις πριν φύγωσιν όλοι οι μαθηταί".

Κατά το σχολικό έτος 1910 - 1911 λειτουργούσαν οι τάξεις Α' - Δ', ενώ υπήρχε και Προκαταρκτική τάξη.

Στην Προκαταρκτική τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα: Ιερά, Γλωσσικά, Αριθμητική, Πραγματογνωσία και Καλλιγραφία και εξετάστηκαν 15 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Α' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την Προκαταρκτική τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 8 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Β' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την προηγούμενη τάξη μαθήματα και προστίθεται το μάθημα της Ωδικής και εξετάστηκαν 8 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Γ' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με τη Β' τάξη μαθήματα με τη διαφορά ότι η Πατριδογνωσία αντικαθίσταται από την Ιστορία και προστίθεται η Γεωγραφία και εξετάστηκαν 8 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Δ' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με τη Γ' τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 4 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα (Σελίδες 10 - 17).

Στη σελίδα 17 υπάρχει η παρακάτω Σημείωση, που είναι γραμμένη από τον Διευθυντή και απευθύνεται στον δάσκαλο:

"Επειδή οι μαθηταί της Προκαταρκτικής συνεδιδάσκοντο μετά της Α'. δια τούτο όσοι έχουσι βαθμούς προβιβασίμους εις τα γλωσσικά και την Αριθμητικήν να ενωθώσιν μετά της Α'. ίνα αποτελέσωσι την Β'."

Κατά το σχολικό έτος 1911 - 1912 λειτουργούσαν οι τάξεις Α' - Ε', ενώ στο β' εξάμηνο σχηματίζεται Προκαταρκτική τάξη με 7 μαθητές, που συμμετέχουν στις ενιαύσιες εξετάσεις.

Στην Α' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα: Ιερά, Ελληνικά (μετωνομασία των Γλωσσικών), Αριθμητική και Πραγματογνωσία και εξετάστηκαν 7 και 8 μαθητές, στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Β' τάξη προστίθεται και το μάθημα της Καλλιγραφίας και εξετάστηκαν 14 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Γ' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την προηγούμενη τάξη μαθήματα, με τη διαφορά ότι η Πατριδογνωσία αντικαθίσταται από την Ιστορία και προστίθεται η Γεωγραφία, και εξετάστηκαν 5 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Δ' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την Γ' τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 5 και 6 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Ε' τάξη διδάσκονταν τα ίδια με την Δ' τάξη μαθήματα και εξετάστηκαν 2 και 3 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα (Σελίδες 18 - 27).

Στη σελίδα 21 υπογράφουν "οι διδάσκαλοι Α. Κ. Βατσέρης⁸ και Α. Γ. Παπαθανασίου⁹"

Στη σελίδα 27 υπάρχει η παρακάτω Σημείωση, γραμμένη με μολύβι:

"Σημείωσις. Οι τρεις μαθηταί¹⁰ οι έχοντες προβιβάσιμον βαθμόν επειδή είναι αρκετά προχωρημένοι εις τα Ελληνικά και την Αριθμητικήν δύνανται να προβιβασθώσιν απ' ευθείας εις την Β' τάξιν. Οι διδάσκαλοι¹¹".

Κατά το σχολικό έτος 1912 - 1913 λειτουργούσαν οι τάξεις Α' - Ε', ενώ στο β' εξάμηνο υπάρχει και Προκαταρκτική τάξη μαθητών, 13 από τους οποίους προβιβάζονται στην Α' τάξη¹².

Στην Α' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα: Ιερά, Ελληνικά, Μαθηματικά, Πατριδογνωσία, Ωδική και Εργόχειρο και εξετάστηκαν 9 και 10 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στη Β' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα της Α' τάξης από τα οποία όμως αφαιρέθηκε το Εργόχειρο και στα οποία προστέθηκε το μάθημα Ιστορικά, και εξετάστηκαν 6 και 7 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Γ' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα της Β' τάξης, στα οποία προστέθηκε το Εργόχειρο, ενώ τα Μαθηματικά μετωνομάστηκαν σε Αριθμητική και η Πατριδογνωσία αντικαταστάθηκε από τη Γεωγραφία, και εξετάστηκαν 12 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Δ' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα της Γ' τάξης, από τα οποία όμως αφαιρέθηκε το Εργόχειρο και στα οποία προστέθηκε το μάθημα Φυσικά και εξετάστηκαν 3 και 4 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα.

Στην Ε' τάξη διδάσκονταν τα μαθήματα της Δ' τάξης, στα οποία προστέθηκε το Εργόχειρο και εξετάστηκαν 5 μαθητές στις δύο εξεταστικές περιόδους αντίστοιχα (Σελίδες 28 - 37).

Στη σελίδα 37 σημειώνονται ο τύπος, η ημεροχρονολογία και οι υπογραφές των δασκάλων ως εξής:

"Εν Ρεσιτνικίοις τη 22α Μαΐου 1913

Οι διδάσκαλοι

Χ. Β. Σατραζάνης¹³

Μαρ. Κουτσαρή¹⁴"

Για τα σχολικά έτη 1913/14 και 1914/15 δεν συγκεντρώσαμε στοιχεία, επειδή δεν ενδιέφεραν την έρευνά μας¹⁵.

Σημειώσεις

1. Βλέπε εφημ. "ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ" (Κωνσταντινουπόλεως), φ. 16-4-1886.

2. Βλέπε Στεφάνου Παπαδοπούλου, "Εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα του Ελληνισμού της Μακεδονίας κατά τον τελευταίο αιώνα της Τουρκοκρατίας", Θεσσαλονίκη 1970.

3. Βλέπε Αθανασίου Καραγκάνη, "Απολογισμός μιας ζωής. Απομνημονεύματα Αθανασίου Καραγκάνη επιτίμου Δημάρχου Πολυγύρου 1896 - 1987", Πολύγυρος 1987, σελ. 5, Ερατώς Ζέλλιου - Μαστοροκώστα, Αθανάσιος Καραγκάνης, Χρονικά της Χαλκιδικής τχ. 42-43 (1987-1988) σ. 41 και "Η παιδεία κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας στη Χαλκιδική, στα Πρακτικά του Δ' Πανελληνίου Συνεδρίου. Ποσείδι Χαλκιδικής, 13-15 Οκτωβρίου 1995", Θεσσαλονίκη 1998, σ. 334.

4. Το πρωτότυπο του εγγράφου (και των παρόμοιων, που αναφέρονται πιο πάνω) βρίσκονται στο Αρχείο Αστεριάδη στα Δουμπιά και φωτοτυπία του μας έδωσε ο Πρωτοσύγκελλος της Μητρόπολης Ιερισσού, Αγ. Όρους και Αρδαμερίου Αρχιμ. Χρυσόστομος.

5. Βλέπε σχετικά, Αργυρίου Δαγγίλα, "Σανά Χαλκιδικής", Σανά 1995, σελίδες 11 και 65 (σημ. 12).

6. Στο σχολ.έτος 1912-1913 αναγράφεται η φράση: "Εξαμηνιαίος έλεγχος της προόδου, διαγωγής και φοιτήσεως των μαθητών".

7. Στο σχολ. έτος 1912-1913 αναγράφεται η φράση: "Ενιαύσιος έλεγχος της προόδου, διαγωγής και φοιτήσεως των μαθητών".

8. Καταγόταν από τον Άγιο Πρόδρομο. Δίδαξε και στο Σχολείο της Νικήτης κατά το σχολικό έτος 1909-1910 και 1910-1911. Αργότερα έγινε δικηγόρος στη Θεσσαλονίκη (Βλ. Γιάννη Δ. Κανατά, "Η παλιά Νικήτη", Θεσσαλονίκη 2000, σελ. 42, όπου καταγράφεται ως Αθανάσιος Βατσιέρης).

9. Δεν έχουμε άλλες πληροφορίες για τον δάσκαλο αυτόν.

10. Ένας από τους τρεις μαθητές ήταν και ο γνωστός (μακαρίτης από χρόνια) δάσκαλος και λαογράφος Μαυρουδής Παπαθανασίου, ο οποίος υπηρέτησε ως δάσκαλος στην Αρναία, όπου νυμφεύτηκε την δασκάλα Αικατερίνη Κατσαρού, με την οποία απόχτησε τρία παιδιά: τον αείμνηστο δικηγόρο και ιστοριοδίφη Γιώργο Παπαθανασίου, την φιλόλογο (τ. Λυκειάρχη του Λυκείου Πολυγύρου) κ. Ηλέκτρα Παπαθανασίου-Τσιρώνη και τη γιατρό κ. Αιμιλία Παπαθανασίου-Πολίτη, και μετά από έρευνα έγραψε σε δύο διπλά τεύχη (αρ. 13-14 και 15-16) της περιοδικής έκδοσης της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Χαλκιδικής "ΧΡΟΝΙΚΑ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ" τα "Λαογραφικά Αρναίας", ενώ παράλληλα δημοσίευσε πολλά άρθρα στην εφημερίδα "ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ". Στον παρουσιαζόμενο Κώδικα αναφέρεται ως μαθητής της Προκαταρκτικής τάξης του σχολικού έτους 1910 - 1911 και της Β' τάξης του σχολικού έτους 1911 - 1912 (βλέπε και τη Σημείωση της σελ. 17) με αύξοντα αριθμό 7, αριθμό Μητρώου 55 και αριθμό Μαθητολογίου 7.

11. Δεν αναγράφονται τα ονόματα των δασκάλων.

12. Την πληροφορία παίρνουμε από τις σελίδες 36 - 37 όπου υπάρχει χύμα η παρακάτω αναγραφή:

"Εκ δε της Προκαταρκτικής προβιβάζονται εις την Αην τάξιν οι εξής μαθηταί και μαθήτριαι (αναγράφονται τα ονόματα 13 μαθητών)". Δεν γνωρίζουμε πόσοι ήταν συνολικά οι μαθητές της Προκαταρκτικής τάξης.

13. Δεν έχουμε άλλες πληροφορίες για τον δάσκαλο αυτόν.

14. Δεν έχουμε άλλες πληροφορίες για τη δασκάλα αυτή.

15. Η έρευνα στο Αρχείο του σχολείου του Αγίου Προδρόμου έγινε στα πλαίσια της γενικής έρευνας με θέμα: "Η εκπαίδευση στη Χαλκιδική στα χρόνια της Τουρκοκρατίας" με σκοπό τη συγκέντρωση πληροφοριακού υλικού για μελλοντική έκδοσή του.

-----------------------------------------------------------------------------------------------

Γιάννης Δ. Σαράφης

Θα ήθελα λοιπόν κι εγώ με την σειρά μου να ευχαριστήσω θερμά τον κ. Δημήτριο Κύρου για τις πολύτιμες πληροφορίες που μας παρέθεσε, έναν ακούραστο ερευνητή της ιστορίας και της λαογραφίας του τόπου μας.

Συμπληρωματικά ίσως θα μπορούσαμε να προσθέσουμε μερικά στοιχεία για την εκπαίδευση στον Άγιο Πρόδρομο εκείνης της εποχής.

Από το 1876 υπήρχε γραμματοδιδασκαλείο¹ στο χωριό με έναν δάσκαλο, ενώ το 1884 διδάσκει σε αυτό ένας δημοδιδάσκαλος σε 70 παιδιά. Πιο συγκεκριμένα διαβάζουμε:

"Το χωρίον Ροσετνίκια εξ 100 και πλέον οικογενειών αποτελούμενον διετήρει γραμματοδιδάσκαλον τινά, όστις και τον σκυτοτόμον επηγγέλετο, διδάσκοντα εν τω δωματίω της εκκλησίας, όπερ βραδύτερον μεθ' ενός άλλου μετεβλήθη εις σχολείον τακτικόν, εν ω διδάσκει ήδη εις τακτικός δημοδιδάσκαλος 70 παίδας".

Το 1902 οι μαθητές που φοιτούσαν στο Δημοτικό (Αστικό) σχολείο² είχαν φτάσει τους 120, εκ των οποίων οι 8 ήταν μαθήτριες. Η ετήσια δαπάνη για την συντήρηση του σχολείου ανέρχονταν στα 1840 γαλλικά φράγκα. Το 1909 φοιτούν στο σχολείο³ 76 μαθητές (56 αγόρια και 20 κορίτσια), ενώ το 1910 οι μαθητές⁴ φτάνουν τους 75 (49 και 26 αντίστοιχα). Την επόμενη σχολική χρονιά μετά την απελευθέρωση (1913 - 1914) στο σχολείο φοιτούν⁵ 90 μαθητές.

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, το κτίριο που στέγαζε τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες του χωριού ήταν το ισόγειο της σημερινής Κοινότητας, ένας χώρος μικρός για τις ανάγκες των μαθητών και των δασκάλων, το οποίο ήταν ιδιοκτησίας της εκκλησίας. Ήδη από το 1905 γίνονται προσπάθειες για την έκδοση άδειας⁶ από την Οθωμανική κυβέρνηση για την ανέγερση νέας σχολής, οι οποίες όμως δεν θα τελεσφορίσουν για λόγους μάλλον γραφειοκρατίας.

Το κτίριο θα συνεχίσει να εξυπηρετεί τις σχολικές ανάγκες του χωριού μέχρι την δεκαετία του 1930, οπότε και θα καταστραφεί μερικώς εξαιτίας πυρκαγιάς. Διάφορα άλλα κτίρια θα χρησιμοποιηθούν για την στέγαση των μαθητών, έως ότου χτιστεί το νέο σχολείο έξω από το χωριό. Το σχολείο αυτό θα αποτελέσει κέντρο γνώσης και διαπαιδαγώγησης των μικρών μαθητών του χωριού μας για 65 περίπου χρόνια ακόμη, μέχρι να κλείσει οριστικά λόγω έλλειψης επαρκούς αριθμού μαθητών...

Σημειώσεις

1. Εφημερίδα "Φάρος της Μακεδονίας", τχ. 861, 25 Ιουλίου 1884, Εκπαιδευτική κατάσταση της επισκοπής Αρδαμερίου.

2. "Πίναξ γενικός των εν τη Ευρωπαϊκή Τουρκία ελληνικών σχολείων", Κωνσταντινούπολις 1902.

3. "Πίναξ Στατιστικός των εν τη Επαρχία Αρδαμερίου Σχολών κατα το έτος 1909", Αρχείο Επισκοπής Αρδαμερίου, 18 Ιουλίου 1909.

4. "Αριθμητικός Κατάλογος των κατά τάξεις μαθητών και μαθητριών των Σχολών των εφεξής χωρίων της επαρχ[ίας] Αρδ[αμερίου] υποδ[ιοικήσεως] Κασσάνδρας", Αρχείο Επισκοπής Αρδαμερίου, 23 Μαϊου 1910.

5. "Αναφορά Νομιάτρου Γ. Παπανικολάου προς τον Υποδιοικητή της Χαλκιδικής το Μάρτιο του 1914", ΓΑΚ/ΙΑΜ/ΓΔΜ/φ. 10.

6. Στο Αρχείο της Επισκοπής Αρδαμερίου διασώζεται ένας κατάλογος με τα εισερχόμενα και εξερχόμενα έγγραφα της επισκοπής. Εκεί μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τις ενέργειες που είχαν γίνει για την ανέγερση νέου σχολικού κτιρίου. Πιο συγκεκριμένα διαβάζουμε:

"94. Επιστολή εις τον Πατριάρχην περί ενεργείας εκδόσεως Υψηλού Φιρμανίου προς ανέγερσιν Σχολής εν Ρεσιτνικίοις ... περιέχουσαν και το σχετικόν σχέδιον αυτής ημερ. 25 Αυγ[ούστου] 1905"...

"137. Εισήχθη πατριαρχική απαντητική επιστολή δηλούσαν ότι επισπεύδεται όσον εστί δυνατόν η έκδοσις του Υψ. Φιρμανίου περί Σχολής Ρεσιτνικίων", Ιούλιος 1907...

"146. Εισήχθη υψηλόν Αυτ. Φιρμάνιον κατά Ιούλιον εκδοθέν του 1907 και αριθ. 50/6 πρωτοκόλ. και ημερ. 19 Ιουλίου 1907 πατριαρχικής σχετικής επιστολής υπέρ ανεγέρσεως της εν τω χωρίω Ρεσιτνικίω Σχολής"...

"156. Επιστολή απαντητική προς τον Καϊμακάμην Κασσάνδρας ερωτώντα αν ήρξατο και επερατώθη η Σχολή Ρεσιτνικίων περί ης εξεδόθη το υψηλόν Αυτοκρατ. Φιρμάνιον. ημερ. 17 Ιανουαρίου 1908"...

Σαράντα πέντε μάστοροι

Σαράντα πέντε μάστοροι¹

Σαράντα πέντε μάστοροι, ματάκια μου

κι εξήντα μαθητούδια

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

Καμάρα ν' έχτιζαν γιαλό, ματάκια μου

καμάρα θεμελιώνουν

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

Ν' ολημερίς ανέχτιζαν, ματάκια μου

κι απί βραδύς χαλνούσι

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

Πουλάκι πάισι κι έκατσι, ματάκια μου

ζερβά 'πού την καμάρα

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

Δεν κηλαϊδούσι σαν πουλί, ματάκια μου

σαν αγριοπούλ' απού 'ταν

πού πας καρδιά μ' καμμέν.

Μόν' κηλαϊδούσι κι έλιγι, ματάκια μου

μ' ανθρωπινή λαλίτσα

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

Αν δε στοιχειώστε άνθρωπο, ματάκια μου

καμάρα δε στεριώνει

πού πας καρδιά μ' καμμέν'.

1. Καγκελευτός χορός της Χαλκιδικής. Πρόκειται για παραλλαγή του γνωστού δημοτικού ποιήματος "Της Άρτας το γιοφύρι", του οποίου η θεματολογία πέρασε τα όρια του ελλαδικού χώρου και διαδόθηκε σε όλα τα Βαλκάνια. Το τραγούδι αυτό περιλαμβάνεται στον ψηφιακό δίσκο της Δόμνας Σαμίου "Έχε γεια Παναγιά".

Ο άντρας που δεν είδε ποτέ γυναίκα (1875)

Εφημερίδα: Bruce Herald

Ημερομηνία: 16 Ιουνίου 1875

Μετάφραση: Γιάννης Δ. Σαράφης

Εισαγωγή

Το συγκεκριμένο άρθρο προέρχεται από μια εφημερίδα της Ν. Ζηλανδίας, την Bruce Herald, η οποία κυκλοφορούσε από το 1864 έως το 1971. Το άρθρο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί αναφέρεται σε κάποιον μοναχό του Αγίου Όρους, ο οποίος δεν είχε βγει ποτέ του από το Άγιον Όρος. Γεννήθηκε μέσα σε αυτό και δεν γνώρισε (ή δεν θυμόταν) τους γονείς του, οι οποίοι όπως και οι συγχωριανοί του σκοτώθηκαν σε "κάποια επανάσταση". Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για ένα από τα πολλά παιδιά που γεννήθηκαν ή μεταφέρθηκαν από τους γονείς τους στο Άγιον Όρος - το οποίο άνοιξε μετά από πολλούς αιώνες τα σύνορά του στα γυναικόπαιδα - μετά την επανάσταση της Χαλκιδικής του 1821. Το όνομα Ρούμελη που αναφέρεται ως τόπος καταγωγής δεν πρέπει να συγχέεται με την Στερεά Ελλάδα, αλλά με την οθωμανική διοικητική περιφέρεια της Ρούμελης, που περιελάμβανε όλα τα Νότια Βαλκάνια και την Ελλάδα.

Υπάρχει βέβαια και κάποιο πρόβλημα με την χρονολόγηση, καθώς το άρθρο χρονολογείται το 1875 και ο μοναχός αυτός ήταν εκείνη την εποχή 30 με 35 ετών. Όμως στην αρχή του άρθρου αναφέρεται ότι ο συντάκτης του μεταφέρει αυτή την ιστορία από κάποιον ταξιδιώτη, που ταξίδευσε στο Λεβάντε (Ανατολή) παλαιότερα, χωρίς να αναφέρεται το έτος του ταξιδιού. Επίσης, ο συγκεκριμένος μοναχός μπορεί να γεννήθηκε λίγα χρόνια μετά το 1821, μια και τα γυναικόπαιδα κρύβονταν για αρκετά χρόνια μέσα στις σπηλιές του Άθωνα. Άλλοι γλίτωσαν και γύρισαν πίσω στους τόπους τους (μερικοί ως ενήλικες, όπως και οι γενάρχες της οικογένειάς μου, κατά μαρτυρία των γεροντότερων), άλλοι έφυγαν με καράβια για τις Β. Σποράδες και την Ν. Ελλάδα, άλλοι ασκήτευσαν ή εργάστηκαν στο Όρος, πολλοί όμως πέθαναν από την πείνα και τις κακουχίες ή πιάστηκαν από τους Τούρκους (πριν την χορήγηση γενικής αμνηστίας) και πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα, παρόλη την προσπάθεια των μοναστηριών να εξαγοράσουν τους αιχμαλώτους...

Ο ΑΝΤΡΑΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΙΔΕ ΠΟΤΕ ΓΥΝΑΙΚΑ

"Κάποιος ταξιδιώτης στο Λεβάντε δίνει την παρακάτω αναφορά για έναν άντρα στο μοναστήρι του Ξηροποτάμου που δεν έχει δει ποτέ του γυναίκα:

- Ένας άντρας κατέφτασε από κάποιο απομακρυσμένο κτήμα, ο οποίος μπορούσε να μιλήσει λίγα ιταλικά. Του είχε ανατεθεί να εκτελεί τα χρέη αρχοντάρη κι επομένως δείπνησε μαζί μου. Ήταν ένας λαμπρός άντρας 30 έως 35 ετών, με μεγάλα μάτια και μακριά μαύρα μαλλιά και γένια. Καθώς παρακαθίσαμε μαζί το απόγευμα στο παμπάλαιο δωμάτιο, υπό το φως μιας αμυδρής μπρούτζινης λάμπας, καθώς βαθιές σκιές έπεφταν επάνω στο πρόσωπο και την μορφή του, πίστευα ότι θα είχε κάνει αξιοζήλευτες σπουδές επάνω στον Τισιάνο ή τον Σεμπαστιάν ντελ Πιόμιο. Κατά την διάρκεια της συζήτησης διαπίστωσα ότι είχε μάθει ιταλικά από κάποιον άλλο μοναχό, κι ότι δεν είχε εξέλθει ποτέ από το Άγιον Όρος. Οι γονείς του, κι οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους κατοίκους του χωριού στο οποίο γεννήθηκε - κάπου στην Ρούμελη, αλλά δεν γνώριζε το όνομα ή την ακριβή τοποθεσία - είχαν σφαγιασθεί κατά την διάρκεια κάποιας επανάστασης ή αναταραχής, έτσι τουλάχιστον του είχαν πει, αλλά δεν θυμόταν τίποτε γι' αυτό. Είχε λάβει την εκπαίδευσή του σε κάποιο σχολείο σε αυτό ή σε κάποιο από τα υπόλοιπα μοναστήρια, και είχε περάσει όλη την ζωή του μέσα στο Άγιον Όρος· κι αυτό, όπως είπε, ίσχυε και για πολλούς άλλους μοναχούς. Δεν θυμόταν την μητέρα του, και δεν ήταν σίγουρος αν είχε ποτέ κάποια. Δεν είχε δει ποτέ του γυναίκα, ούτε είχε καμιά ιδέα για το πως είναι ή μοιάζουν οι γυναίκες. Με ρώτησε αν μοιάζουν με τις εικόνες της Παναγίας, οι οποίες είναι κρεμασμένες σε κάθε εκκλησία. Τώρα, αυτοί οι οποίοι είναι εξοικιωμένοι με τις καθιερωμένες αναπαραστάσεις της υπεραγίας Θεοτόκου στην εικονογραφία της Ελληνικής Εκκλησίας, οι οποίες είναι όλες παρόμοιες - ψυχρές, σκληρές και ξηρές, χωρίς κανένα ίχνος συναισθήματος ή επίγειας μορφής - θα συμφωνούσαν μαζί μου ότι δεν προσφέρουν μια καλή ιδέα της χάρης ή της ομορφιάς της ορθής ελκυστικότητας, και ότι υπήρχε κάποια διαφορά στην εμφάνιση μεταξύ των έγχρωμων γυναικών, των Κιρκασίων, και αυτών άλλων εθνών, το οποίο προσέδιδε κάποια επιπλέον δυσκολία στην περιγραφή τους σε κάποιον που δεν είχε δει ποτέ του γυναίκα από οποιαδήποτε φυλή. Άκουγε με περισσό ενδιαφέρον καθώς του εξηγούσα ότι δεν είναι όλες οι γυναίκες όπως οι εικόνες που είχε δει, κι ότι διαφέρουν η μία από την άλλη σημαντικά, στην εμφάνιση τους τρόπους και την αντίληψη. Αλλά πίστευα ότι δεν ήταν συνετό να προχωρήσω την συζήτηση παραπέρα, παρόλο που ο φτωχός μοναχός φαινόταν να έχει έντονη την διάθεση να μάθει περισσότερα για αυτήν την ενδιαφέρουσα κατηγορία ανθρώπων, την οποία η κοινωνία του είχε εξολοκλήρου απαγορεύσει. Συχνά σκεφτόμουν αργότερα αυτόν τον σπάνιο, ανδροπρεπή και ευγενή μοναχό - εάν ήταν ακόμη ησυχαστής, στο μοναστήρι ή στην φάρμα του στο βουνό, στο μικρό χορταριασμένο κελί του όπως την εποχή του Κωνσταντίνου, ή εάν είχε βγει έξω στον κόσμο και γεύονταν τις απολαύσεις και τις ανέσεις του.